श्रीमद्भागवतपुराणम्

शब्दः कोलाहलोऽथासीन् शिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिणः

शिशुपालाचा वध झाल्यावर मोठा गोंधळ उडाला, आणि त्याचे पाठीराखे राजे आपले प्राण वाचवण्यासाठी सर्व दिशांना पळाले.

चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिः वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानां उल्केव भुवि खाच्च्युता

चेदिराजाच्या देहातून निघालेला तेजाचा गोळा वासुदेवामध्ये विलीन झाला, सर्व जीव पाहत होते, जणू आकाशातून उल्का पृथ्वीवर पडते.

जन्मत्रयानुगुणित वैरसंरब्धया धिया । ध्यायन् तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम्

तीन जन्मांच्या वैरभावाने मनात प्रचंड द्वेष निर्माण झाला होता. त्याचाच विचार करत तो त्या व्यक्तीत पूर्णपणे रंगून गेला; कारण, ज्या भावनेने मन भरलेले असते, तीच पुढच्या जन्माचे कारण ठरते.

ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिनां विपुलामदात् । सर्वान् संपूज्य विधिवत् चक्रेऽवभृथमेकराट्

त्याने सर्व ऋत्विज आणि सभासद यांना विधिप्रमाणे मोठ्या प्रमाणात दक्षिणा दिली आणि सर्वांचा योग्य सन्मान केला. मग सम्राटाने यज्ञाचा समारोपाचा स्नान विधी केला.

साधयित्वा क्रतुः राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः । उवास कतिचिन् मासान् सुहृद्‌भिः अभियाचितः

राजाचा यज्ञ पूर्ण केल्यानंतर योगेश्वरांचा स्वामी श्रीकृष्ण, आपल्या मित्रांच्या विनंतीवरून, काही महिने तिथेच राहिला.

ततोऽनुज्ञाप्य राजानं अनिच्छन्तमपीश्वरः । ययौ सभार्यः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः

मग, राजाने परवानगी न दिली असतानाही, देवकीपुत्र भगवान आपल्या पत्नी आणि मंत्र्यांसह आपल्या नगराकडे निघून गेला.

वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुनः पुनः

मी तुला त्या वैकुंठवासी दोन जणांची, ब्राह्मणाच्या शापामुळे पुन्हा पुन्हा झालेल्या जन्मांची, ही कथा विस्ताराने सांगितली.

राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव

राजसूय यज्ञानंतर स्नान करून राजा युधिष्ठिर ब्राह्मण आणि क्षत्रियांच्या सभेत, जणू काही देवांचा राजा शोभून दिसावा, तसा तेजस्वी दिसत होता.

राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः । कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदा

राजाने केलेल्या सन्मानामुळे सर्व देव, माणसे आणि आकाशवासी आनंदाने आपल्या-आपल्या ठिकाणी परतले, श्रीकृष्ण आणि यज्ञाची स्तुती करत.

दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रीयं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम्

पांडुपुत्राच्या त्या वैभवाला पाहून, कुरुकुळातील कलियुगाचा मूर्तिमंत अधर्मी दुर्योधन सोडून इतर कोणीही असंतुष्ट राहिला नाही.

य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्य वधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो कोणी विष्णूची ही कर्मे, शिशुपालवध, राजाचा मोक्ष आणि यज्ञाचे वर्णन ऐकतो किंवा सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे शिशुपालवधो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'शिशुपालवध' नावाचा चौहत्तरावा अध्याय संपला.

राजसूयान्तेऽवभृथस्नानमहोत्सवः; मयनिर्मितायां युधिष्ठिरसभायां दुर्योधनस्यावमाननं च - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागताः

राजसूय यज्ञानंतरच्या स्नान महोत्सवात, मयाने बांधलेल्या युधिष्ठिराच्या सभागृहात, दुर्योधनाचा अपमान झाला. राजा म्हणाला: अजातशत्रूचा तो भव्य राजसूय यज्ञ पाहून, एकत्र आलेले सर्व राजे, देव आणि माणसे अत्यंत आनंदित झाले.

दुर्योधनं वर्जयित्वा राजानः सर्षयः सुराः । इति श्रुतं नो भगवन् तत्र कारणमुच्यताम्

दुर्योधन वगळता, सर्व राजे, ऋषी आणि देव आनंदित झाले; हे भगवन्, आम्ही हे ऐकले आहे—त्याचे कारण कृपया सांगावे.

श्रीबादरायणिरुवाच - पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः । बान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन् प्रेमबंधनाः

श्री बादरायण म्हणाले: तुझ्या त्या महात्मा पितामहाच्या राजसूय यज्ञात, त्याचे नातेवाईक प्रेमाच्या बंधनाने विविध सेवेत गुंतले होते.

भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने

भीम स्वयंपाकघराचा प्रमुख होता, सुयोधन धनखजिन्याचा देखरेखदार होता; सहदेव पूजा व्यवस्थेत होता, आणि नकुल सामग्रीच्या जमवण्याची जबाबदारी सांभाळत होता.

गुरुशुश्रूषणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामनाः

अर्जुन गुरुजनांची सेवा करत होता, श्रीकृष्ण पाय धुत होता, द्रुपदकन्या भोजन वाढत होती, आणि कर्ण उदार मनाने दान देत होता.

युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः

युयुधान, विकर्ण, हार्दिक्य, विदुर आणि इतर, बाहीकपुत्र, भूरी आणि संतर्दन वगैरे सर्वजण वेगवेगळ्या कामात गुंतले होते.

निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीर्षवः

त्या महान यज्ञात, ज्यांना ज्या कामात नेमले होते, ते सर्वजण राजाला आनंदी करण्याच्या इच्छेने आपापली कामे करत होते.

( वसंततिलका ) ऋत्विक् सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभिः । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततस्त्ववभृथ स्नपनं द्युनद्याम्

ऋत्विज, सभासद आणि श्रेष्ठ मित्र यांना योग्य आदर, गोड बोलणे आणि योग्य दक्षिणा देऊन सन्मानित केले. शिशुपालाचा वध करून सात्वतांचा स्वामी यज्ञमंडपात आला. त्यानंतर सर्वांनी आकाशगंगेच्या पवित्र जलात स्नानाचा समारंभ केला.

( अनुष्टुप् ) मृदङ्‌गशङ्खपणव धुन्धुर्यानकगोमुखाः । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे

मृदंग, शंख, पाणव, धुंधुरी, अनक आणि गोमुख अशा रंगीबेरंगी वाद्यांचा गजर अवभृथस्नानाच्या उत्सवात घुमू लागला.

नर्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगुः । वीणावेणुतलोन्नादः तेषां स दिवमस्पृशत्

आनंदी नर्तिका नाचू लागल्या, गायकांचे समूह गाणे गाऊ लागले; वीणा, बासरी आणि टाळ्यांचा गजर आकाशाला भिडला.

चित्रध्वजपताकाग्रैः इभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिनः

रंगीत ध्वज आणि पताका लावलेल्या हत्ती व रथांवर बसलेले, सोन्याच्या माळांनी सजलेले राजे आणि त्यांचे सुंदर पोशाखातील सैनिक बाहेर पडले.

यदुसृञ्जयकाम्बोज कुरुकेकयकोशलाः । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैः यजनपुरःसराः

यदु, सृंजय, काम्बोज, कुरू, केकय आणि कोशल या राजांनी आपल्या सैन्यांसह यज्ञासाठी पुढे जाताना पृथ्वी हादरवली.

सदस्यर्त्विग्द्‌विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेण भूयसा । देवर्षिपितृगन्धर्वाः तुष्टुवुः पुष्पवर्षिणः

श्रेष्ठ ऋत्विज, सत्रसदस्य आणि ब्राह्मण मोठ्या स्वरात वेदपठण करू लागले; देव, ऋषी, पितर आणि गंधर्वांनी पुष्पवृष्टी करत त्यांची स्तुती केली.

स्वलंकृता नरा नार्यो गन्धस्रग् भूषणाम्बरैः । विलिंपन्त्यो अभिसिंच विजह्रुर्विविधै रसैः

सुगंधी हार, दागिने आणि सुंदर वस्त्रांनी सजलेले पुरुष आणि स्त्रिया एकमेकांवर रंग उडवत, विविध आनंदात रमले.

तैलगोरसगन्धोद हरिद्रासान्द्रकुंकुमैः । पुम्भिर्लिप्ताः प्रलिंपन्त्यो विजह्रुर्वारयोषितः

तेल, तुप, सुगंधी उटणे, हळद आणि गंधाने माखलेल्या स्त्रिया पुरुषांशी खेळत, एकमेकांना रंग लावून आनंद घेत होत्या.

( वसंततिलका ) गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद् देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यः । ता मातुलेयसखिभिः परिषिच्यमानाः सव्रीडहासविकसद् वदना विरेजुः

पुरुषांच्या संरक्षणाखाली, राण्या गुपचूप बाहेर पडल्या, जणू काही दिव्य विमानातल्या देवांगना; मामा आणि मैत्रिणींनी रंग उडवताना त्यांचे लाजरे हास्य फुलले.

ता देवरानुत सखीन् सिन्सिषिचुर्दृतीभिः क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः । औत्सुक्यमुक्त कवरा च्च्यवमानमाल्याः क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारैः

त्या राण्यांनी मैत्रिणींना सोबत घेऊन देवतांवर रंग उडवला; ओले वस्त्र, उघडे शरीर, सैल हार, आणि खुल्या अंगाने त्यांच्या खेळामुळे काहींच्या मनात चंचलता निर्माण झाली.