श्रीमद्भागवतपुराणम्

( अनुष्टुप् ) ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती श्रुतिः । वृद्धानामपि यद् बुद्धिः बालवाक्यैर्विभिद्यते

सत्यवतीची वेदपरंपरा सांगते की, 'भगवंत म्हणजेच अजेय काळ आहे.' पण कधी कधी मोठ्यांचीही बुद्धी लहान मुलाच्या बोलण्याने गोंधळते.

यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषीतम् । सदसस्पतयः सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे

तुम्ही सर्व पात्र ओळखणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहात; म्हणून मुलाच्या बोलण्याने फसू नका. या सभेतील सर्व प्रमुखांनी कृष्णाला या सन्मानासाठी योग्य मानले आहे.

तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमऋषीन् ब्रह्मनिष्ठान् लोकपालैश्च पूजितान्

जे तप, विद्या आणि व्रत पाळतात, ज्यांचे पाप ज्ञानाने नाहीसे झाले आहे, जे श्रेष्ठ ऋषी ब्रह्मध्ये स्थित आहेत आणि ज्यांना लोकपालही पूजतात—

सदस्पतीन् अतिक्रम्य गोपालः कुलपांसनः । यथा काकः पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति

सभेचे सर्व प्रमुख सोडून, एक गवळा, जो आपल्या कुळाचा कलंक आहे, त्याला सन्मान कसा मिळावा? जसा कावळ्याला नैवेद्य मिळू शकत नाही, तसा.

वर्णाश्रमकुलापेतः सर्वधर्मबहिष्कृतः । स्वैरवर्ती गुणैर्हीनः सपर्यां कथमर्हति

जो नात, वर्ण, आणि आश्रम सोडून वागतो, सर्व धर्मांपासून दूर आहे, मनमानी वागतो, गुणहीन आहे—त्याला सन्मान कसा मिळावा?

ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्‌भिर्बहिष्कृतम् । वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति

ययातीनं त्यांच्या कुळाला शाप दिला आहे आणि सज्जनांनी त्यांना वाळीत टाकले आहे, ते नेहमी व्यर्थ मद्यपानात मग्न असतात—त्यांना सन्मान कसा मिळावा?

ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् । समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः

जे ब्रह्मर्षींनी पावन केलेली भूमी सोडून, ब्राह्मणतेचा तेज नसलेले, समुद्राच्या पलीकडे जाऊन, लोकांना दस्यूसारखे त्रास देतात—

एवं आदीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्‌गलः । नोवाच किञ्चिद् भगवान् यथा सिंहः शिवारुतम्

अशा प्रकारे त्याने अनेक अशुभ शब्द बोलले, त्याचे भाग्य हरवले होते; पण भगवंताने, जसा सिंह कोल्ह्याच्या ओरड्याकडे दुर्लक्ष करतो, तसा काहीही उत्तर दिले नाही.

भगवन् निन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत्सभासदः । कर्णौ पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश्चेदिपं रुषा

भगवंताची निंदा ऐकून, सभासदांना ती असह्य झाली; त्यांनी कान झाकले, सभेतून बाहेर पडले आणि रागाने चेदिराजाला शाप दिला.

निन्दां भगवतः श्रृण्वन् तत्परस्य जनस्य वा । ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः

जो कोणी भगवंताची किंवा त्याच्या भक्तांची निंदा ऐकूनही त्या ठिकाणी थांबतो, तो पूर्वी पुण्यवान असला तरी अधःपाताला जातो.

ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जयाः । उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः

मग पांडुपुत्र, मत्स्य, कैकय आणि सृंजय राजे, सर्वजण शस्त्र उचलून, शिशुपालाचा वध करण्यासाठी रागाने उठले.

ततश्चैद्यस्त्वसंभ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी । भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत

तेव्हा, हे भारत, चेदिराजा अजिबात घाबरला नाही; त्याने तलवार आणि ढाल घेतली आणि कृष्णाच्या बाजूने असलेल्या राजांना सभेत धमकावू लागला.

तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिरः क्षुरान्तचक्रेण जहार पततो रिपोः

त्याक्षणी भगवंत स्वतः उठले, आपल्या लोकांना थांबवले आणि रागाने, धारदार चक्राने शत्रूचे डोके उडवले.

शब्दः कोलाहलोऽथासीन् शिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिणः

शिशुपालाचा वध झाल्यावर मोठा गोंधळ उडाला, आणि त्याचे पाठीराखे राजे आपले प्राण वाचवण्यासाठी सर्व दिशांना पळाले.

चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिः वासुदेवमुपाविशत् । पश्यतां सर्वभूतानां उल्केव भुवि खाच्च्युता

चेदिराजाच्या देहातून निघालेला तेजाचा गोळा वासुदेवामध्ये विलीन झाला, सर्व जीव पाहत होते, जणू आकाशातून उल्का पृथ्वीवर पडते.

जन्मत्रयानुगुणित वैरसंरब्धया धिया । ध्यायन् तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम्

तीन जन्मांच्या वैरभावाने मनात प्रचंड द्वेष निर्माण झाला होता. त्याचाच विचार करत तो त्या व्यक्तीत पूर्णपणे रंगून गेला; कारण, ज्या भावनेने मन भरलेले असते, तीच पुढच्या जन्माचे कारण ठरते.

ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिनां विपुलामदात् । सर्वान् संपूज्य विधिवत् चक्रेऽवभृथमेकराट्

त्याने सर्व ऋत्विज आणि सभासद यांना विधिप्रमाणे मोठ्या प्रमाणात दक्षिणा दिली आणि सर्वांचा योग्य सन्मान केला. मग सम्राटाने यज्ञाचा समारोपाचा स्नान विधी केला.

साधयित्वा क्रतुः राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः । उवास कतिचिन् मासान् सुहृद्‌भिः अभियाचितः

राजाचा यज्ञ पूर्ण केल्यानंतर योगेश्वरांचा स्वामी श्रीकृष्ण, आपल्या मित्रांच्या विनंतीवरून, काही महिने तिथेच राहिला.

ततोऽनुज्ञाप्य राजानं अनिच्छन्तमपीश्वरः । ययौ सभार्यः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः

मग, राजाने परवानगी न दिली असतानाही, देवकीपुत्र भगवान आपल्या पत्नी आणि मंत्र्यांसह आपल्या नगराकडे निघून गेला.

वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् । वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुनः पुनः

मी तुला त्या वैकुंठवासी दोन जणांची, ब्राह्मणाच्या शापामुळे पुन्हा पुन्हा झालेल्या जन्मांची, ही कथा विस्ताराने सांगितली.

राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः । ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव

राजसूय यज्ञानंतर स्नान करून राजा युधिष्ठिर ब्राह्मण आणि क्षत्रियांच्या सभेत, जणू काही देवांचा राजा शोभून दिसावा, तसा तेजस्वी दिसत होता.

राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः । कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदा

राजाने केलेल्या सन्मानामुळे सर्व देव, माणसे आणि आकाशवासी आनंदाने आपल्या-आपल्या ठिकाणी परतले, श्रीकृष्ण आणि यज्ञाची स्तुती करत.

दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् । यो न सेहे श्रीयं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम्

पांडुपुत्राच्या त्या वैभवाला पाहून, कुरुकुळातील कलियुगाचा मूर्तिमंत अधर्मी दुर्योधन सोडून इतर कोणीही असंतुष्ट राहिला नाही.

य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्य वधादिकम् । राजमोक्षं वितानं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो कोणी विष्णूची ही कर्मे, शिशुपालवध, राजाचा मोक्ष आणि यज्ञाचे वर्णन ऐकतो किंवा सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे शिशुपालवधो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'शिशुपालवध' नावाचा चौहत्तरावा अध्याय संपला.

राजसूयान्तेऽवभृथस्नानमहोत्सवः; मयनिर्मितायां युधिष्ठिरसभायां दुर्योधनस्यावमाननं च - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागताः

राजसूय यज्ञानंतरच्या स्नान महोत्सवात, मयाने बांधलेल्या युधिष्ठिराच्या सभागृहात, दुर्योधनाचा अपमान झाला. राजा म्हणाला: अजातशत्रूचा तो भव्य राजसूय यज्ञ पाहून, एकत्र आलेले सर्व राजे, देव आणि माणसे अत्यंत आनंदित झाले.

दुर्योधनं वर्जयित्वा राजानः सर्षयः सुराः । इति श्रुतं नो भगवन् तत्र कारणमुच्यताम्

दुर्योधन वगळता, सर्व राजे, ऋषी आणि देव आनंदित झाले; हे भगवन्, आम्ही हे ऐकले आहे—त्याचे कारण कृपया सांगावे.

श्रीबादरायणिरुवाच - पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः । बान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन् प्रेमबंधनाः

श्री बादरायण म्हणाले: तुझ्या त्या महात्मा पितामहाच्या राजसूय यज्ञात, त्याचे नातेवाईक प्रेमाच्या बंधनाने विविध सेवेत गुंतले होते.

भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने

भीम स्वयंपाकघराचा प्रमुख होता, सुयोधन धनखजिन्याचा देखरेखदार होता; सहदेव पूजा व्यवस्थेत होता, आणि नकुल सामग्रीच्या जमवण्याची जबाबदारी सांभाळत होता.