श्रीमद्भागवतपुराणम्

राजसूये भगवतोऽग्रपूजनं ततो रुष्टस्य दुर्वदत्तः शिशुपालस्य भगवता वधश्च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभोः । कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत्

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे, युधिष्ठिर राजाने विभू कृष्णाच्या हातून जरासंधाचा वध आणि त्याची अद्भुत कृत्ये ऐकून, प्रसन्न होऊन त्याच्याशी बोलले.

श्रीयुधिष्ठिर उवाच - ये स्युस्त्रैलोक्यगुरवः सर्वे लोकमहेश्वराः । वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम्

श्रीयुधिष्ठिर म्हणाले: जे त्रैलोक्याचे गुरु आणि सर्व लोकांचे महान अधिपती आहेत, तेही दुर्मिळ गोष्ट मिळवून, नम्रपणे आज्ञा स्वीकारतात.

स भवान् अरविन्दाक्षो दीनानां ईशमानिनाम् । धत्तेऽनुशासनं भूमन् तदत्यन्तविडम्बनम्

हे कमळनयन, तुम्ही दुःखी असूनही स्वतःला स्वामी समजणाऱ्यांवर राज्य करता; हे खरेच मोठे गूढ आहे.

न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवेः

एकमेव, अद्वितीय, परमात्मा ब्रह्म याच्या तेजात कर्मामुळे वाढ किंवा घट होत नाही, जसे सूर्याच्या तेजावर काहीही परिणाम होत नाही.

न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव । त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिव वैकृती

हे अजेय माधव, तुझ्या भक्तांमध्ये 'माझे' आणि 'तुझे' असा भेद नसतो; जसा प्राण्यांमध्ये भेद असतो तसा नाही.

श्रीशुक उवाच - इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विजः । कृष्णानुमोदितः पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः

श्रीशुक म्हणाले: असे म्हणून, यज्ञाच्या योग्य वेळी, कृष्णाच्या संमतीने, पांडवांनी वेदपारंगत आणि योग्य ब्राह्मणांना यजमान म्हणून निवडले.

द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर्गोतमोऽसितः । वसिष्ठश्च्यवनः कण्वो मैत्रेयः कवषस्त्रितः

द्वैपायन, भरद्वाज, सुमंतु, गौतम, असित, वसिष्ठ, च्यवन, कण्व, मैत्रेय, कवष आणि त्रित —

विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर्जैमिनिः क्रतुः । पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च

विश्वामित्र, वामदेव, सुमति, जैमिनी, क्रतु, पैल, पराशर, गर्ग आणि वैशंपायन —

अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रणः

अथर्वा, कश्यप, धौम्य, भृगुकुलातील राम, आसुरी, वीटिहोत्र, मधुच्छंद, वीरसेन आणि अकृतव्रण.

उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादयः । धृतराष्ट्रः सहसुतो विदुरश्च महामतिः

द्रोण, भीष्म, कृप आणि इतरही अनेकांना बोलावलं होतं. धृतराष्ट्र आपल्या मुलांसह आला आणि विदुर, जो अत्यंत बुद्धिमान होता, तोही आला.

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा यज्ञदिदृक्षवः । तत्रेयुः सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र — सर्वजण यज्ञ पाहण्यासाठी आले. राजे आणि त्यांच्या प्रजाही तिथे हजर होते.

ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणाः स्वर्णलाङ्‌गलैः । कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम्

नंतर ब्राह्मणांनी सोन्याच्या नांगरांनी यज्ञभूमी तयार केली आणि परंपरेप्रमाणे राजाची दीक्षा केली.

हैमाः किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुताः

सर्व यज्ञसामग्री सोन्याची होती, जशी पूर्वी वरुणासाठी केली जायची. इंद्रापासून सुरू होऊन सर्व लोकपाल, ब्रह्मा आणि शंकरही तिथे उपस्थित होते.

सगणाः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः । मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणाः

सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर, मोठे सर्प, ऋषी, यक्ष, राक्षस, पक्षी, किन्नर आणि चारण हे सर्व आपापल्या समूहांसह आले.

राजानश्च समाहूता राजपत्‍न्यश्च सर्वशः । राजसूयं समीयुः स्म राज्ञः पाण्डुसुतस्य वै

राजे आणि त्यांच्या राणीसुद्धा बोलावल्या गेल्या आणि त्या सर्वजण पांडुपुत्राच्या राजसूय यज्ञासाठी आले.

मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिताः । अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चसः । राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामराः

कृष्णभक्ताला हे योग्यच आहे असं सर्वांना आश्चर्य वाटलं. तेजस्वी पुरोहितांनी राजसूय यज्ञ विधिपूर्वक केला, जसा देवांनी प्रचेतसासाठी केला होता.

सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् । अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहितः

यज्ञाच्या दिवशी पृथ्वीच्या राजाने पूर्ण मन लावून, यजमान आणि सभापती यांना योग्य सन्मान दिला.

सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्तः सभासदः । नाध्यगच्छन् नन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत्

सभेतील लोक सगळ्यांत मोठा सन्मान कोणाला द्यावा याचा विचार करत होते, पण एकमत होत नव्हतं. तेव्हा सहदेव बोलला.

अर्हति ह्यच्युतः श्रैष्ठ्यं भगवान्सात्वतां पतिः । एष वै देवताः सर्वा देशकालधनादयः

सात्वतांचा स्वामी, अच्युत, हाच सर्वश्रेष्ठ सन्मानास पात्र आहे. त्याच्यात सर्व देव, देश, काळ, धन आणि बाकी सर्व काही आहे.

यस् आत्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मकाः । अग्निराहुतयो मंत्राः साङ्ख्यं योगश्च यत्परः

हे विश्व आणि त्यातील सर्व यज्ञ, अग्निहोत्र, मंत्र, सांख्य, योग — हे सगळं त्याच्याच स्वरूपात आहे.

एक एवाद्‌वितीयोऽसौ अवैतदात्म्यमिदं जगत् । आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः

तो एकटाच, दुसरा कोणी नाही, हे सर्व विश्व आहे. तोच आपल्याच स्वरूपातून, अजन्मा असून, जगाची निर्मिती, पालन आणि संहार करतो.

विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया । ईहते यदयं सर्वः श्रेयो धर्मादिलक्षणम्

तोच इथे विविध कर्म घडवतो आणि जो काही धर्म, कल्याण किंवा इतर काही साध्य करायचं असतं, ते सर्व त्याच्यामुळे मिळतं.

तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् । एवं चेत्सर्वभूतानां आत्मनश्चार्हणं भवेत्

म्हणून, महान कृष्णाला सर्वश्रेष्ठ सन्मान द्यावा. असं केल्याने सर्व प्राण्यांचं आणि स्वतःचंही सन्मान होईल.

सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता

जो सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे, ज्याला दुसरं काही दिसत नाही, जो शांत आणि पूर्ण आहे — त्याला, म्हणजे कृष्णाला, अनंत फळाची इच्छा असलेल्या माणसाने सन्मान द्यावा.

इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् । तच्छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्विति सत्तमाः

असं म्हणून सहदेव, कृष्णाच्या महिम्याची जाण ठेवून, गप्प बसला. हे ऐकून सर्व श्रेष्ठ पुरुषांनी 'छान, छान!' असं म्हणून त्याचं कौतुक केलं.

श्रुत्वा द्‌विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् । समर्हयद्‌धृषीकेशं प्रीतः प्रणयविह्वलः

ब्राह्मणाचं बोलणं ऐकून आणि सभासदांच्या मनाचा भाव समजून, राजा हृषीकेशाचा सन्मान प्रेमाने आणि आनंदाने केला.

तत्पादाववनिज्यापः शिरसा लोकपावनीः । सभार्यः सानुजामात्यः सकुटुम्बो वहन्मुदा

त्याने कृष्णाच्या पायांवरचं पवित्र पाणी आपल्या डोक्यावर घेतलं आणि आपल्या पत्नी, भाऊ, मंत्री आणि कुटुंबासह आनंदाने ते वाहिलं.

वासोभिः पीतकौषेयैः भूषणैश्च महाधनैः । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम्

त्याला पिवळ्या रेशमी वस्त्रांनी आणि मौल्यवान दागिन्यांनी सन्मानित केल्यावर, डोळ्यांतून अश्रू येत असताना, तो त्याच्याकडे नीट पाहूच शकला नाही.

इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः । नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः

असा सन्मान होताना पाहून, सर्व लोकांनी हात जोडून 'नमस्कार! विजय असो!' असे म्हणत त्याला वंदन केले, आणि फुलांचा वर्षाव झाला.