श्रीमद्भागवतपुराणम्

कृष्णसन्दर्शनाह्लाद ध्वस्तसंरोधनक्लमाः । प्रशशंसुर्हृषीकेशं गीर्भिः प्राञ्जलयो नृपाः

कृष्णदर्शनाने आनंदित होऊन, कैदेतल्या कष्टाचा विसर पडला; राजे दोन्ही हात जोडून हृषीकेशाचे स्तुती करू लागले.

राजान ऊचुः - नमस्ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराव्यय । प्रपन्ना पाहि नः कृष्ण निर्विण्णान् घोरसंसृतेः

राजे म्हणाले: "देवतांचा देव, शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करणारा, अविनाशी कृष्ण, तुला नमस्कार! आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत, या भयंकर जन्ममरणाच्या फेर्‍याला कंटाळलो आहोत—आता आमचे रक्षण कर."

नैनं नाथानुसूयामो मागधं मधुसूदन । अनुग्रहो यद्‌ भवतो राज्ञां राज्यच्युतिर्विभो

"नाथा, आम्ही मगधाच्या हातून राज्य गेले म्हणून तुझ्यावर दोष ठेवत नाही; मधुसूदन, हे प्रभो, आम्हा राजांसाठी तुझा कृपाच तो खरा लाभ आहे."

राज्यैश्वर्यमदोन्नद्धो न श्रेयो विन्दते नृपः । त्वन्मायामोहितोऽनित्या मन्यते सम्पदोऽचलाः

राज्य आणि संपत्तीच्या गर्वाने फुगलेला राजा खऱ्या कल्याणाला कधीच पोहोचू शकत नाही; तुझ्या मायेमुळे तो क्षणभंगुर संपत्तीला कायमची समजतो.

मृगतृष्णां यथा बाला मन्यन्त उदकाशयम् । एवं वैकारिकीं मायां अयुक्ता वस्तु चक्षते

जशी लहान मुले मृगजळात पाणी आहे असं समजतात, तसंच विवेक नसलेले लोक देखील मायेच्या गोष्टींना खरी वस्तू समजतात.

( मिश्र ) वयं पुरा श्रीमदनष्टदृष्टयो जिगीषयास्या इतरेतरस्पृधः । घ्नन्तः प्रजाः स्वा अतिनिर्घृणाः प्रभो मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुर्मदाः

आम्ही पूर्वी श्रीमंतीच्या मदाने आंधळे झालो होतो, जिंकण्याच्या इच्छेने एकमेकांशी स्पर्धा करत होतो, आपल्या प्रजेला निर्दयपणे नष्ट करत होतो, प्रभो, आणि समोर असलेल्या मृत्यूची पर्वा न करता गर्वाने वागत होतो.

त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तवीर्येण विचालिताः श्रियः । कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदर्पाश्चरणौ स्मराम ते

हे कृष्णा, तीच श्रीमंती तुझ्या गूढ आणि अपराजित शक्तीने, काळाने, तुझ्या रूपाने आणि तुझ्या कृपेने आमच्यापासून दूर गेली; आमचा गर्व नष्ट झाला आणि आम्ही तुझे पाय आठवतो.

अथो न राज्यम्मृगतृष्णिरूपितं देहेन शश्वत् पतता रुजां भुवा । उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो क्रियाफलं प्रेत्य च कर्णरोचनम्

म्हणूनच, आता आम्हाला राज्याची मृगजळासारखी इच्छा राहिलेली नाही, कारण हे शरीर नेहमीच नाशवंत आणि दुःखांनी भरलेलं आहे; हे प्रभो, आम्हाला तुझी उपासना करावीशी वाटते, कारण अशा कर्मांचे फळ या जन्मात आणि मृत्यूनंतरही ऐकायला गोड वाटते.

( अनुष्टुप् ) तं नः समादिशोपायं येन ते चरणाब्जयोः । स्मृतिर्यथा न विरमेद् अपि संसरतामिह

आम्हाला तो उपाय सांग, ज्यामुळे या संसारात वावरताना देखील तुझ्या कमळासारख्या पायांची आठवण आमच्या मनातून कधीच जाऊ नये.

कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः

वासुदेवपुत्र कृष्ण, हरि, परमत्मा, शरण आलेल्यांच्या दुःखाचा नाश करणारा गोविंदा, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

श्रीशुक उवाच - संस्तूयमानो भगवान् राजभिर्मुक्तबन्धनैः । तानाह करुणस्तात शरण्यः श्लक्ष्णया गिरा

श्रीशुक म्हणाले: राजांनी मुक्त झाल्यावर भगवंताची स्तुती केली, तेव्हा सर्वांचा आधार असलेल्या दयाळू प्रभूने त्यांना गोड शब्दांत उत्तर दिले.

श्रीभगवानुवाच - अद्य प्रभृति वो भूपा मय्यात्मन्यखिलेश्वरे । सुदृढा जायते भक्तिः बाढमाशंसितं तथा

श्रीभगवान म्हणाले: आजपासून, हे राजांनो, माझ्यात, सर्वांच्या आत्म्यात आणि सर्वांच्या ईश्वरात, तुमची भक्ती दृढ होईल, कारण तुम्ही ती मनापासून इच्छिली आहे.

दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋतभाषिणः । श्रीयैश्वर्यमदोन्नाहं पश्य उन्मादकं नृणाम्

हे राजांनो, तुमचं योग्य ठरवणं आणि सत्य बोलणं हे मोठं भाग्य आहे; संपत्ती आणि ऐश्वर्याचा गर्व माणसाला कसा वेडं करतो ते पाहा.

हैहयो नहुषो वेनो रावणो नरकोऽपरे । श्रीमदाद्‌ भ्रंशिताः स्थानाद् देवदैत्यनरेश्वराः

हैहय, नहुष, वेन, रावण, नरक आणि इतर देव, दैत्य आणि मनुष्यांचे राजे — हे सर्व श्रीमंतीच्या गर्वामुळे आपल्या स्थानावरून खाली पडले.

भवन्त एतद्‌ विज्ञाय देहाद्युत्पाद्यमन्तवत् । मां यजन्तोऽध्वरैर्युक्ताः प्रजा धर्मेण रक्षथ

हे जाणून, की शरीर वगैरे सर्व नाशवंत आहे, माझी यज्ञांनी उपासना करा आणि धर्माने आपल्या प्रजेला रक्षण करा.

संतन्वन्तः प्रजातन्तून् सुखं दुःखं भवाभवौ । प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्चित्ता विचरिष्यथ

आपल्या प्रजेचा संसार टिकवताना, सुख-दुःख, जन्म-मृत्यू जे येईल ते अनुभवताना, जे मिळेल त्याची सेवा करत, तुमचं मन माझ्यात लावून वावरत राहा.

उदासीनाश्च देहादौ आत्मारामा धृतव्रताः । मय्यावेश्य मनः सम्यङ्‌ मां अन्ते ब्रह्म यास्यथ

शरीर वगैरेपासून अलिप्त राहून, आत्म्यात आनंद मानून, व्रत पाळून, मन पूर्णपणे माझ्यात लावल्यावर, शेवटी तुम्ही ब्रह्मात मिळून जाल.

श्रीशुक उवाच - इत्यादिश्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेश्वरः । तेषां न्ययुङ्क्त पुरुषान् स्त्रियो मज्जनकर्मणि

श्रीशुक म्हणाले: कृष्ण, या जगाचा स्वामी, यांनी राजांना असे उपदेश केल्यावर त्यांच्या पत्नींच्या स्नानकार्याकरता सेवक नेमले.

सपर्यां कारयामास सहदेवेन भारत । नरदेवोचितैर्वस्त्रैः भूषणैः स्रग्विलेपनैः

सहदेवाच्या हस्ते, राजांना योग्य वस्त्र, दागिने, हार आणि उटणे देऊन त्यांची पूजा करवली.

भोजयित्वा वरान्नेन सुस्नातान् समलङ्कृतान् । भोगैश्च विविधैर्युक्तान् तांबूलाद्यैर्नृपोचितैः

सर्वांना स्नान घालून, सुंदरपणे सजवून, उत्तम अन्नाने जेवू घातले, विविध सुखसोयी दिल्या आणि राजांना योग्य तांबूल वगैरे दिले.

ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्टकुण्डलाः । विरेजुर्मोचिताः क्लेशात् प्रावृडन्ते यथा ग्रहाः

मुकुंदाने सन्मानित केलेले, सुंदर कुंडले घातलेले, क्लेशमुक्त झालेले राजे, जणू पावसाळ्यानंतर आकाशात चमकणाऱ्या ग्रहांसारखे दिसत होते.

रथान् सदश्वान् आरोप्य मणिकाञ्चनभूषितान् । प्रीणय्य सुनृतैर्वाक्यैः स्वदेशान् प्रत्ययापयत्

मणि आणि सोन्याने सजवलेले सुंदर घोड्यांचे रथ तयार करून, त्यांना गोड शब्दांनी आनंदी करून, त्यांना त्यांच्या देशात परत पाठवले.

त एवं मोचिताः कृच्छ्रात् कृष्णेन सुमहात्मना । ययुस्तमेव ध्यायन्तः कृतानि च जगत्पतेः

त्या महान कृष्णाने संकटातून सोडवल्यावर, ते सर्वजण त्याचाच आणि जगाच्या स्वामीच्या कृत्यांचा विचार करत निघून गेले.

जगदुः प्रकृतिभ्यस्ते महापुरुषचेष्टितम् । यथान्वशासद्‌ भगवान् तथा चक्रुरतन्द्रिताः

लोकांना त्या परम पुरुषाच्या कृत्यांचे आश्चर्य वाटले आणि भगवंताने जसे सांगितले तसे त्यांनी आपापली कामे मन लावून केली.

जरासन्धं घातयित्वा भीमसेनेन केशवः । पार्थाभ्यां संयुतः प्रायात् सहदेवेन पूजितः

भीमसेनाने जरासंधाचा वध केल्यानंतर, सहदेवाने सन्मान केलेल्या कृष्णाने आणि पृथा-पुत्रांसह तेथून प्रस्थान केले.

गत्वा ते खाण्डवप्रस्थं शङ्खान् दध्मुर्जितारयः । हर्षयन्तः स्वसुहृदो दुर्हृदां चासुखावहाः

खांडवप्रस्थात पोहोचल्यावर, विजय मिळवलेल्या वीरांनी शंख फुंकले, त्यामुळे त्यांच्या मित्रांना आनंद झाला आणि शत्रूंना दुःख मिळाले.

तच्छ्रुत्वा प्रीतमनस इन्द्रप्रस्थनिवासिनः । मेनिरे मागधं शान्तं राजा चाप्तमनोरथः

हे ऐकून, इंद्रप्रस्थातील लोकांचे मन आनंदित झाले; त्यांना वाटले की मागधराज शांत झाला आणि त्यांच्या राजाचा मनोरथ पूर्ण झाला.

अभिवन्द्याथ राजानं भीमार्जुनजनार्दनाः । सर्वमाश्रावयां चक्रुः आत्मना यदनुष्ठितम्

मग भीम, अर्जुन आणि जनार्दन यांनी राजाला वंदन करून, त्यांनी जे काही केले ते सर्व त्याला सांगितले.

निशम्य धर्मराजस्तत् केशवेनानुकम्पितम् । आनन्दाश्रुकलां मुञ्चन् प्रेम्णा नोवाच किञ्चन

हे ऐकून, धर्मराज युधिष्ठिर कृष्णाची करुणा ओळखून, प्रेमाने आनंदाश्रू ढाळले आणि काहीही बोलू शकले नाहीत.