श्रीमद्भागवतपुराणम्

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे जरासन्ध वधो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'जरासंध वध' नावाचा बहात्तरावा अध्याय संपला.

जरासन्धरुद्धानां राज्ञां कारागृहान् मोचनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिताः । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवाससः

शुकदेव म्हणाले: युद्धात हरवून, जरासंधाने बंदिवान केलेले सोळा हजार आठशे राजे, डोंगराच्या गुहेतून बाहेर आले, ते सर्व मळकट आणि फाटक्या कपड्यांत होते.

क्षुत्क्षामाः शुष्कवदनाः संरोधपरिकर्शिताः । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम्

भुकेने कृश झालेले, तोंड कोरडे पडलेले आणि कैदेमुळे त्रस्त झालेले ते राजे, समोर काळ्या रंगाचा, पिवळ्या रेशमी वस्त्रातील पुरुष पाहू लागले.

श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

त्यांच्या अंगावर श्रीवत्साचा चिन्ह, चार हात, कमळासारखी लालसर डोळे, सुंदर आणि प्रसन्न चेहरा, चमकणारे मकराकृती कुंडले होते.

पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्‌गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटक कटिसूत्राङ्‌गदाञ्चितम्

त्यांच्या हातात कमळ, गदा, शंख आणि चक्र होते; डोक्यावर मुकुट, गळ्यात हार, हातात कडे, कमरेला मेखला आणि बाहूंना अंगद होते.

भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया

त्यांच्या गळ्यात उत्तम रत्नांची माळ झळकत होती आणि वनफुलांची माळ घातलेली होती; राजे डोळ्यांनी त्यांना जणू प्यायला लागले, जिभेने चाखावं तसं.

जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभिः । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभिः पादयोर्हरेः

नाकाने त्यांचा सुगंध घेत असल्यासारखे, हातांनी मिठी मारत असल्यासारखे वाटले; पापमुक्त झालेले राजे, हरिच्या पायांवर मस्तक ठेवून वंदन करू लागले.

कृष्णसन्दर्शनाह्लाद ध्वस्तसंरोधनक्लमाः । प्रशशंसुर्हृषीकेशं गीर्भिः प्राञ्जलयो नृपाः

कृष्णदर्शनाने आनंदित होऊन, कैदेतल्या कष्टाचा विसर पडला; राजे दोन्ही हात जोडून हृषीकेशाचे स्तुती करू लागले.

राजान ऊचुः - नमस्ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराव्यय । प्रपन्ना पाहि नः कृष्ण निर्विण्णान् घोरसंसृतेः

राजे म्हणाले: "देवतांचा देव, शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करणारा, अविनाशी कृष्ण, तुला नमस्कार! आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत, या भयंकर जन्ममरणाच्या फेर्‍याला कंटाळलो आहोत—आता आमचे रक्षण कर."

नैनं नाथानुसूयामो मागधं मधुसूदन । अनुग्रहो यद्‌ भवतो राज्ञां राज्यच्युतिर्विभो

"नाथा, आम्ही मगधाच्या हातून राज्य गेले म्हणून तुझ्यावर दोष ठेवत नाही; मधुसूदन, हे प्रभो, आम्हा राजांसाठी तुझा कृपाच तो खरा लाभ आहे."

राज्यैश्वर्यमदोन्नद्धो न श्रेयो विन्दते नृपः । त्वन्मायामोहितोऽनित्या मन्यते सम्पदोऽचलाः

राज्य आणि संपत्तीच्या गर्वाने फुगलेला राजा खऱ्या कल्याणाला कधीच पोहोचू शकत नाही; तुझ्या मायेमुळे तो क्षणभंगुर संपत्तीला कायमची समजतो.

मृगतृष्णां यथा बाला मन्यन्त उदकाशयम् । एवं वैकारिकीं मायां अयुक्ता वस्तु चक्षते

जशी लहान मुले मृगजळात पाणी आहे असं समजतात, तसंच विवेक नसलेले लोक देखील मायेच्या गोष्टींना खरी वस्तू समजतात.

( मिश्र ) वयं पुरा श्रीमदनष्टदृष्टयो जिगीषयास्या इतरेतरस्पृधः । घ्नन्तः प्रजाः स्वा अतिनिर्घृणाः प्रभो मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुर्मदाः

आम्ही पूर्वी श्रीमंतीच्या मदाने आंधळे झालो होतो, जिंकण्याच्या इच्छेने एकमेकांशी स्पर्धा करत होतो, आपल्या प्रजेला निर्दयपणे नष्ट करत होतो, प्रभो, आणि समोर असलेल्या मृत्यूची पर्वा न करता गर्वाने वागत होतो.

त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तवीर्येण विचालिताः श्रियः । कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदर्पाश्चरणौ स्मराम ते

हे कृष्णा, तीच श्रीमंती तुझ्या गूढ आणि अपराजित शक्तीने, काळाने, तुझ्या रूपाने आणि तुझ्या कृपेने आमच्यापासून दूर गेली; आमचा गर्व नष्ट झाला आणि आम्ही तुझे पाय आठवतो.

अथो न राज्यम्मृगतृष्णिरूपितं देहेन शश्वत् पतता रुजां भुवा । उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो क्रियाफलं प्रेत्य च कर्णरोचनम्

म्हणूनच, आता आम्हाला राज्याची मृगजळासारखी इच्छा राहिलेली नाही, कारण हे शरीर नेहमीच नाशवंत आणि दुःखांनी भरलेलं आहे; हे प्रभो, आम्हाला तुझी उपासना करावीशी वाटते, कारण अशा कर्मांचे फळ या जन्मात आणि मृत्यूनंतरही ऐकायला गोड वाटते.

( अनुष्टुप् ) तं नः समादिशोपायं येन ते चरणाब्जयोः । स्मृतिर्यथा न विरमेद् अपि संसरतामिह

आम्हाला तो उपाय सांग, ज्यामुळे या संसारात वावरताना देखील तुझ्या कमळासारख्या पायांची आठवण आमच्या मनातून कधीच जाऊ नये.

कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः

वासुदेवपुत्र कृष्ण, हरि, परमत्मा, शरण आलेल्यांच्या दुःखाचा नाश करणारा गोविंदा, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

श्रीशुक उवाच - संस्तूयमानो भगवान् राजभिर्मुक्तबन्धनैः । तानाह करुणस्तात शरण्यः श्लक्ष्णया गिरा

श्रीशुक म्हणाले: राजांनी मुक्त झाल्यावर भगवंताची स्तुती केली, तेव्हा सर्वांचा आधार असलेल्या दयाळू प्रभूने त्यांना गोड शब्दांत उत्तर दिले.

श्रीभगवानुवाच - अद्य प्रभृति वो भूपा मय्यात्मन्यखिलेश्वरे । सुदृढा जायते भक्तिः बाढमाशंसितं तथा

श्रीभगवान म्हणाले: आजपासून, हे राजांनो, माझ्यात, सर्वांच्या आत्म्यात आणि सर्वांच्या ईश्वरात, तुमची भक्ती दृढ होईल, कारण तुम्ही ती मनापासून इच्छिली आहे.

दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋतभाषिणः । श्रीयैश्वर्यमदोन्नाहं पश्य उन्मादकं नृणाम्

हे राजांनो, तुमचं योग्य ठरवणं आणि सत्य बोलणं हे मोठं भाग्य आहे; संपत्ती आणि ऐश्वर्याचा गर्व माणसाला कसा वेडं करतो ते पाहा.

हैहयो नहुषो वेनो रावणो नरकोऽपरे । श्रीमदाद्‌ भ्रंशिताः स्थानाद् देवदैत्यनरेश्वराः

हैहय, नहुष, वेन, रावण, नरक आणि इतर देव, दैत्य आणि मनुष्यांचे राजे — हे सर्व श्रीमंतीच्या गर्वामुळे आपल्या स्थानावरून खाली पडले.

भवन्त एतद्‌ विज्ञाय देहाद्युत्पाद्यमन्तवत् । मां यजन्तोऽध्वरैर्युक्ताः प्रजा धर्मेण रक्षथ

हे जाणून, की शरीर वगैरे सर्व नाशवंत आहे, माझी यज्ञांनी उपासना करा आणि धर्माने आपल्या प्रजेला रक्षण करा.

संतन्वन्तः प्रजातन्तून् सुखं दुःखं भवाभवौ । प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्चित्ता विचरिष्यथ

आपल्या प्रजेचा संसार टिकवताना, सुख-दुःख, जन्म-मृत्यू जे येईल ते अनुभवताना, जे मिळेल त्याची सेवा करत, तुमचं मन माझ्यात लावून वावरत राहा.

उदासीनाश्च देहादौ आत्मारामा धृतव्रताः । मय्यावेश्य मनः सम्यङ्‌ मां अन्ते ब्रह्म यास्यथ

शरीर वगैरेपासून अलिप्त राहून, आत्म्यात आनंद मानून, व्रत पाळून, मन पूर्णपणे माझ्यात लावल्यावर, शेवटी तुम्ही ब्रह्मात मिळून जाल.

श्रीशुक उवाच - इत्यादिश्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेश्वरः । तेषां न्ययुङ्क्त पुरुषान् स्त्रियो मज्जनकर्मणि

श्रीशुक म्हणाले: कृष्ण, या जगाचा स्वामी, यांनी राजांना असे उपदेश केल्यावर त्यांच्या पत्नींच्या स्नानकार्याकरता सेवक नेमले.

सपर्यां कारयामास सहदेवेन भारत । नरदेवोचितैर्वस्त्रैः भूषणैः स्रग्विलेपनैः

सहदेवाच्या हस्ते, राजांना योग्य वस्त्र, दागिने, हार आणि उटणे देऊन त्यांची पूजा करवली.

भोजयित्वा वरान्नेन सुस्नातान् समलङ्कृतान् । भोगैश्च विविधैर्युक्तान् तांबूलाद्यैर्नृपोचितैः

सर्वांना स्नान घालून, सुंदरपणे सजवून, उत्तम अन्नाने जेवू घातले, विविध सुखसोयी दिल्या आणि राजांना योग्य तांबूल वगैरे दिले.

ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्टकुण्डलाः । विरेजुर्मोचिताः क्लेशात् प्रावृडन्ते यथा ग्रहाः

मुकुंदाने सन्मानित केलेले, सुंदर कुंडले घातलेले, क्लेशमुक्त झालेले राजे, जणू पावसाळ्यानंतर आकाशात चमकणाऱ्या ग्रहांसारखे दिसत होते.

रथान् सदश्वान् आरोप्य मणिकाञ्चनभूषितान् । प्रीणय्य सुनृतैर्वाक्यैः स्वदेशान् प्रत्ययापयत्

मणि आणि सोन्याने सजवलेले सुंदर घोड्यांचे रथ तयार करून, त्यांना गोड शब्दांनी आनंदी करून, त्यांना त्यांच्या देशात परत पाठवले.