श्रीमद्भागवतपुराणम्

भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्‌गधरास्त्रयः । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यतः

भीमसेन, अर्जुन आणि कृष्ण – हे तिघे ब्राह्मणांचा वेश घेऊन, बृहद्रथाचा मुलगा जिथे राहतो त्या गिरिव्रजाकडे गेले.

ते गत्वाऽऽतिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्‌गिनः

ते योग्य वेळी, पाहुणे म्हणून, गृहस्थाच्या घरी गेले आणि राजघराण्यातील असूनही ब्राह्मणांचा वेश घेऊन, त्यांनी प्रथेप्रमाणे वागणूक दिली.

राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तान् अर्थिनो दूरमागतान् । तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद्‌ वयं कामयामहे

राजन, आम्ही पाहुणे म्हणून, दूरवरून काही मागण्यासाठी आलो आहोत, हे जाण. आम्हाला जे हवं आहे, ते कृपया दे, तुझं कल्याण होवो.

किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किं अकार्यं असाधुभिः । किं न देयं वदान्यानां कः परः समदर्शिनाम्

धीर असणाऱ्यांना काय सहन करता येत नाही? दुष्टांना काय करायला हरकत आहे? उदार माणसांनी काय द्यावं नये? आणि सर्वांना सारखं पाहणाऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ कोण?

योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः

ज्याच्याकडे शरीर असतानाही, तो स्वतः सत्पुरुषांत कायमचं कीर्तन मिळवू शकतो, पण मिळवत नाही, तो खरोखरच दयनीय आहे.

हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर्बलिः । व्याधः कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः

हरिश्चंद्र, रंतिदेव, शिबी, बळी, एक शिकारी, एक कपोत – असे कित्येकांनी या नाशवान शरीरातून शाश्वत कीर्ती मिळवली.

श्रीशुक उवाच - स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत्

श्रीशुक म्हणाले – त्यांच्या आवाज, रूप आणि धनुष्याच्या दोऱ्याच्या खुणा पाहून, तो राजघराण्यातील पाहुणे आहेत हे ओळखून, कारण त्यांना पूर्वी पाहिलं होतं, तो विचार करू लागला.

राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्‌गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम्

हे राजघराण्यातले माझे नातेवाईक जरी ब्राह्मणांची चिन्हं धारण करत आहेत, तरी मी त्यांना मागितलेलं सर्व काही, अगदी देहसुद्धा, जो सोडणं फार कठीण आहे, दान म्हणून देईन.

बलेर्नु श्रूयते कीर्तिः वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद्‌ भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना

बलिची कीर्ती, जी पवित्र आणि सर्व दिशांना पसरलेली आहे, आजही ऐकू येते. विष्णूंनी ब्राह्मणाचा वेष घेऊन त्याचं ऐश्वर्य जरी हिरावून घेतलं, तरीही ती कीर्ती टिकून राहिली.

श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद्‌ वार्यमाणोऽपि दैत्यराट्

इंद्राचं वैभव मिळवण्यासाठी ब्राह्मणरूपात आलेल्या विष्णूंना, सगळं कळूनही आणि रोखलं गेलं तरी, त्या दैत्यराजाने पृथ्वी दान दिली.

जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थः क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः

ब्राह्मणांसाठीच आपला देह जपायचा असेल, तर क्षत्रिय नातेवाईकाच्या देहाचा काय उपयोग? इथे देह पडल्यानंतर मोठं यश मिळतं.

इत्युदारमतिः प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि वः

अशा उदार मनाने त्याने कृष्ण, अर्जुन आणि भीमाला सांगितलं, 'हे ब्राह्मणांनो, तुमची इच्छा सांगा, मी माझं डोकंसुद्धा तुम्हाला देईन.'

श्रीभगवानुवाच - युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्‌क्षिणः

श्रीभगवान म्हणाले – 'राजेंद्र, जर तुला योग्य वाटत असेल, तर आमच्याशी जोडीने युद्ध कर. आम्ही केवळ क्षत्रियांशी युद्ध करण्यासाठी आलो आहोत, दुसरी कोणतीही इच्छा नाही.'

असौ वृकोदरः पार्थः तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम्

हे पार्था, हा आहे भीमसेन आणि त्याचा भाऊ अर्जुन. मी कृष्ण, त्यांचा मामा, आणि तुझा शत्रू आहे, हे जाणून ठेव.

एवमावेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः

हे ऐकून मगधराज मोठ्याने हसला आणि रागावून म्हणाला, 'मग, मूर्खांनो, मी तुम्हाला युद्ध देतो.'

न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा । मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः

मी तुझ्यासारख्या भित्र्याशी, ज्याचं शौर्य ठाम नाही, युद्ध करणार नाही. तू स्वतःची मथुरा नगरी सोडून समुद्राकाठी आश्रय घेतलास.

अयं तु वयसा तुल्यो नातिसत्त्वो न मे समः । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम

हा वयानं माझ्याइतकाच आहे, पण ताकदीनं माझ्याशी बरोबरी करत नाही. अर्जुन लढू शकत नाही, पण भीम माझ्याइतकाच बलवान आहे.

इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहिः

असं म्हणून त्याने मोठी गदा भीमसेनाला दिली, दुसरी स्वतः घेतली आणि नगराबाहेर गेला.

ततः समे खले वीरौ संयुक्तावितरेतरौ । जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ

मग दोन्ही वीर समोरासमोर आले, दोघंही युद्धाच्या उन्मादात, वज्रासारख्या गदांनी एकमेकांवर प्रहार करू लागले.

मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्‌गिणोः

दोघंही डावीकडे-उजवीकडे वेगवेगळ्या वळणांनी फिरत होते, आणि त्यांचं युद्ध रंगमंचावर नृत्य करणाऱ्या नर्तकांसारखं शोभून दिसत होतं.

ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेषसन्निभः । गदयोः क्षिप्तयो राजन् दन्तयोरिव दन्तिनोः

मग त्यांच्या गदांचा आवाज वज्राच्या गडगडाटासारखा झाला, राजन, जणू हत्तींच्या सुळ्यांसारखे एकमेकांवर आदळत होते.

( वसंततिलका ) ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रून् । चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्योः

त्यांच्या हातांच्या वेगाने गदा एकमेकांच्या खांद्यावर, कंबरेवर, पायावर, गुडघ्यांवर आणि डोक्यावर आदळल्या आणि तुटून गेल्या, जसं दोन प्रज्वलित हत्तींच्या झुंजीत सूर्याच्या किरणांसारख्या फांद्या तुटतात.

इत्थं तयोः प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरयःस्परशैरपिष्टाम् । शब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासीन् निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थः

गदांनी एकमेकांवर प्रहार करत असताना, दोन्ही वीर रागाने लोखंडासारख्या मुठींनीही एकमेकांवर घाव घालत होते. त्यांच्या तळहातांच्या टाळ्यांमधून वज्रासारखा कठीण आवाज निघत होता.

( अनुष्टुप् ) तयोरेवं प्रहरतोः समशिक्षाबलौजसोः । निर्विशेषमभूद् युद्धं अक्षीणजवयोर्नृप

दोघंही समसमान कौशल्य, बळ आणि वेग असलेले एकमेकांवर प्रहार करत होते, आणि त्यांचं युद्ध इतकं तडाखेबाज होतं की, कोणाचाही वेग कमी झाला नाही, राजन.

एवं तयोर्महाराज युध्यतोः सप्तविंशतिः । दिनानि निरगंस्तत्र सुहृद्‌वन् निशि तिष्ठतोः

अशा प्रकारे, महाराज, त्यांचं युद्ध सुरू असताना सत्तावीस दिवस तिथे गेले, आणि त्यांच्या मित्रांनी रात्री तिथेच थांबून पाहिलं.

एकदा मातुलेयं वै प्राह राजन् वृकोदरः । न शक्तोऽहं जरासन्धं निर्जेतुं युधि माधव

एकदा, राजन, वृकोदराने आपल्या मामेभावाला म्हटले, "माधव, मला युद्धात जरासंधाला हरवता येत नाही."

शत्रोर्जन्ममृती विद्वान् जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः

शत्रूचा जन्म आणि मृत्यू जाणणारा, आणि त्याचे जीवन जरा नावाच्या स्त्रीमुळे टिकले आहे हे समजून, हरीने आपल्या तेजाने पार्थाला बळ दिले आणि काय करावे हे विचार करू लागला.

सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शनः । दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया

शत्रूला मारण्याचा उपाय मनाशी ठरवून, ज्याचे दृष्टी कधीच चुकत नाही अशा त्याने, एका फांदीला फाडून दाखवत, भीमाला खूण करून दाखवली.

तद्‌विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः । गृहीत्वा पादयोः शत्रुं पातयामास भूतले

हे समजताच, प्रचंड सामर्थ्यवान आणि सर्वात श्रेष्ठ योद्धा भीमाने, शत्रूचे पाय पकडून त्याला जमिनीवर आपटले.