श्रीमद्भागवतपुराणम्

न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मनः समदृशः स्वसुखानुभूतेः । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसादः सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र

सर्वांच्या आत्म्यात राहणाऱ्या आणि सर्वांना सारखं पाहणाऱ्या तुला, आपलं आणि परकं असं काही वाटत नाही; कारण तू आपल्या आनंदातच रममाण असतोस. जसा कल्पवृक्ष सेवा केल्यावरच फल देतो, तसंच तुझा कृपाप्रसादही सेवेनुसारच मिळतो, उलट कधीच नाही.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिः लोकान् अनुभविष्यति

श्रीभगवान म्हणाले – राजन, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, तू घेतलेला निर्धार अगदी योग्य आहे; या निर्धारामुळे तुझं मंगलमय कीर्तन साऱ्या लोकांत पोहोचेल.

ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभो । सर्वेषामपि भूतानां ईप्सितः क्रतुराडयम्

प्रभो, हा मोठा यज्ञ ऋषी, पितर, देव, मित्र, अगदी आम्हा सर्वांनाही आणि सर्व प्राण्यांना हवाहवासा वाटतो.

विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्वसम्भारान् आहरस्व महाक्रतुम्

सर्व राजांना जिंकून, साऱ्या पृथ्वीला आपल्या अधीन करून, सर्व आवश्यक वस्तू गोळा कर आणि हा महान यज्ञ कर.

एते ते भ्रातरो राजन् लोकपालांशसंभवाः । जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभिः

राजन, हे तुझे भाऊ लोकपालांच्या अंशातून जन्मले आहेत. मी स्वतःवर संयम असणाऱ्यांमुळे जिंकला जातो, पण ज्यांना संयम नाही, त्यांना मी कधीच जिंकू देत नाही.

न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिवः

या जगात माझ्या तेज, कीर्ती, संपत्ती किंवा वैभवात कोणीच मला मागे टाकू शकत नाही – देवसुद्धा नाही, तर पृथ्वीवरील राजांची तर गोष्टच सोडा.

श्रीशुक उवाच - निशम्य भगवद्‌गीतं प्रीतः फुल्लमुखाम्बुजः । भ्रातॄन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान्

श्रीशुक म्हणाले – भगवंताचं वचन ऐकून, आनंदाने फुललेल्या चेहऱ्याने त्याने आपल्या भावांना, विष्णूच्या तेजाने परिपूर्ण करून, दिग्विजयासाठी पाठवलं.

सहदेवं दक्षिणस्यां आदिशत् सह सृञ्जयैः । दिशि प्रतीच्यां नकुलं उदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः

त्याने सहदेवाला सृंजयांसह दक्षिण दिशेला, नकुलाला पश्चिमेला, अर्जुनाला उत्तरेला, आणि भीमाला मत्स्य, केकय आणि मद्र देशीयांसह पूर्वेला पाठवलं.

ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा । अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते

त्या वीरांनी सर्व दिशांना राजांना जिंकून, आपल्या सामर्थ्याने भरपूर संपत्ती अजातशत्रूला आणून दिली, जो यज्ञ करणार होता.

श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरिः । आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह

जरासंध अजून जिंकला गेला नाही, हे ऐकून, राजा मनात विचार करत असताना, हरिने तोच उपाय सांगितला, जो पूर्वी उद्धवाने सांगितला होता.

भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्‌गधरास्त्रयः । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यतः

भीमसेन, अर्जुन आणि कृष्ण – हे तिघे ब्राह्मणांचा वेश घेऊन, बृहद्रथाचा मुलगा जिथे राहतो त्या गिरिव्रजाकडे गेले.

ते गत्वाऽऽतिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्‌गिनः

ते योग्य वेळी, पाहुणे म्हणून, गृहस्थाच्या घरी गेले आणि राजघराण्यातील असूनही ब्राह्मणांचा वेश घेऊन, त्यांनी प्रथेप्रमाणे वागणूक दिली.

राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तान् अर्थिनो दूरमागतान् । तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद्‌ वयं कामयामहे

राजन, आम्ही पाहुणे म्हणून, दूरवरून काही मागण्यासाठी आलो आहोत, हे जाण. आम्हाला जे हवं आहे, ते कृपया दे, तुझं कल्याण होवो.

किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किं अकार्यं असाधुभिः । किं न देयं वदान्यानां कः परः समदर्शिनाम्

धीर असणाऱ्यांना काय सहन करता येत नाही? दुष्टांना काय करायला हरकत आहे? उदार माणसांनी काय द्यावं नये? आणि सर्वांना सारखं पाहणाऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ कोण?

योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः

ज्याच्याकडे शरीर असतानाही, तो स्वतः सत्पुरुषांत कायमचं कीर्तन मिळवू शकतो, पण मिळवत नाही, तो खरोखरच दयनीय आहे.

हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर्बलिः । व्याधः कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः

हरिश्चंद्र, रंतिदेव, शिबी, बळी, एक शिकारी, एक कपोत – असे कित्येकांनी या नाशवान शरीरातून शाश्वत कीर्ती मिळवली.

श्रीशुक उवाच - स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत्

श्रीशुक म्हणाले – त्यांच्या आवाज, रूप आणि धनुष्याच्या दोऱ्याच्या खुणा पाहून, तो राजघराण्यातील पाहुणे आहेत हे ओळखून, कारण त्यांना पूर्वी पाहिलं होतं, तो विचार करू लागला.

राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्‌गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम्

हे राजघराण्यातले माझे नातेवाईक जरी ब्राह्मणांची चिन्हं धारण करत आहेत, तरी मी त्यांना मागितलेलं सर्व काही, अगदी देहसुद्धा, जो सोडणं फार कठीण आहे, दान म्हणून देईन.

बलेर्नु श्रूयते कीर्तिः वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद्‌ भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना

बलिची कीर्ती, जी पवित्र आणि सर्व दिशांना पसरलेली आहे, आजही ऐकू येते. विष्णूंनी ब्राह्मणाचा वेष घेऊन त्याचं ऐश्वर्य जरी हिरावून घेतलं, तरीही ती कीर्ती टिकून राहिली.

श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद्‌ वार्यमाणोऽपि दैत्यराट्

इंद्राचं वैभव मिळवण्यासाठी ब्राह्मणरूपात आलेल्या विष्णूंना, सगळं कळूनही आणि रोखलं गेलं तरी, त्या दैत्यराजाने पृथ्वी दान दिली.

जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थः क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः

ब्राह्मणांसाठीच आपला देह जपायचा असेल, तर क्षत्रिय नातेवाईकाच्या देहाचा काय उपयोग? इथे देह पडल्यानंतर मोठं यश मिळतं.

इत्युदारमतिः प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि वः

अशा उदार मनाने त्याने कृष्ण, अर्जुन आणि भीमाला सांगितलं, 'हे ब्राह्मणांनो, तुमची इच्छा सांगा, मी माझं डोकंसुद्धा तुम्हाला देईन.'

श्रीभगवानुवाच - युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्‌क्षिणः

श्रीभगवान म्हणाले – 'राजेंद्र, जर तुला योग्य वाटत असेल, तर आमच्याशी जोडीने युद्ध कर. आम्ही केवळ क्षत्रियांशी युद्ध करण्यासाठी आलो आहोत, दुसरी कोणतीही इच्छा नाही.'

असौ वृकोदरः पार्थः तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम्

हे पार्था, हा आहे भीमसेन आणि त्याचा भाऊ अर्जुन. मी कृष्ण, त्यांचा मामा, आणि तुझा शत्रू आहे, हे जाणून ठेव.

एवमावेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः

हे ऐकून मगधराज मोठ्याने हसला आणि रागावून म्हणाला, 'मग, मूर्खांनो, मी तुम्हाला युद्ध देतो.'

न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा । मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः

मी तुझ्यासारख्या भित्र्याशी, ज्याचं शौर्य ठाम नाही, युद्ध करणार नाही. तू स्वतःची मथुरा नगरी सोडून समुद्राकाठी आश्रय घेतलास.

अयं तु वयसा तुल्यो नातिसत्त्वो न मे समः । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम

हा वयानं माझ्याइतकाच आहे, पण ताकदीनं माझ्याशी बरोबरी करत नाही. अर्जुन लढू शकत नाही, पण भीम माझ्याइतकाच बलवान आहे.

इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहिः

असं म्हणून त्याने मोठी गदा भीमसेनाला दिली, दुसरी स्वतः घेतली आणि नगराबाहेर गेला.

ततः समे खले वीरौ संयुक्तावितरेतरौ । जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ

मग दोन्ही वीर समोरासमोर आले, दोघंही युद्धाच्या उन्मादात, वज्रासारख्या गदांनी एकमेकांवर प्रहार करू लागले.