श्रीमद्भागवतपुराणम्

गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमादृतः । पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमोदोपहतो नृपः

राजाने गोविंदाला, देवांचा देव, मोठ्या सन्मानाने घरी आणलं. आनंदाने भरून गेलेला राजा पूजा करताना काय शिल्लक आहे हेच विसरला.

पितृस्वसुर्गुरुस्त्रीणां कृष्णश्चक्रेऽभिवादनम् । स्वयं च कृष्णया राजन् भगिन्या चाभिवन्दितः

कृष्णाने आपल्या पित्याची बहीण, आईची बहीण आणि गुरूंना नमस्कार केला; आणि राजन, कृष्णा आणि त्याची बहीण यांनीही त्याला नमस्कार केला.

श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्‍नीश्च सर्वशः । आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा

सासूने सांगितल्यावर कृष्णा आणि कृष्णाच्या सर्व पत्नीनी रुक्मिणी, सत्यभामा, भद्रा आणि जांबवती यांचा सन्मान केला.

कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् । अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वासःस्रङ्‌मण्डनादिभिः

त्यांनी कालिंदी, मित्रविंदा, शैब्या, नाग्नजिती आणि इतर ज्या सती स्त्रिया आल्या होत्या, त्यांनाही वस्त्र, फुले, दागिने आणि इतर वस्तूंनी सन्मानित केलं.

सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् । ससैन्यं सानुगामत्यं सभार्यं च नवं नवम्

धर्मराजाने जनार्दनाला, त्याच्या सैन्यासह, सेवकांसह आणि पत्नींसह, वारंवार नव्या नव्या प्रकारे सुखाने ठेवले.

तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुतः । मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता

फाळ्गुनासह, खांडव वन जाळून अग्नीला तृप्त केलं आणि मयाला मुक्त करून, ज्या मयाने राजासाठी दिव्य सभा बांधली.

उवास कतिचिन् मासान् राज्ञः प्रियचिकीर्षया । विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृतः

राजाला आनंद द्यावा म्हणून तो काही महिने थांबला, फाळ्गुनासह रथातून फिरत, वीरांच्या गराड्यात राहिला.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे कृष्णस्य इंद्रप्रस्थगमनं नाम एकसप्ततितमोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'कृष्णाचे इंद्रप्रस्थगमन' नावाचा एकसत्तरावा अध्याय येथे संपला.

राजसूयोपक्रमे पाण्डवानां दिग्विजयः; भीमेन जरासंध वधश्च - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृतः । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः भ्रातृभिश्च युधिष्ठिरः

शुकदेव म्हणाले: एकदा सभेत, ऋषी, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि आपल्या भावंडांनी वेढलेला युधिष्ठिर बसला होता.

आचार्यैः कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः । श्रृण्वतामेव चैतेषां आभाष्येदमुवाच ह

आचार्य, कुलातील वडीलधारे, नातेवाईक आणि बंधू ऐकत असताना, युधिष्ठिराने असे बोलले.

श्रीयुधिष्ठिर उवाच - ( वसंततिलका ) क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः । यक्ष्ये विभूतीर्भवतः तत्संपादय नः प्रभो

युधिष्ठिर म्हणाला: "गोविंदा, राजसूय यज्ञाने मी तुझ्या वैभवाने पूजा करायची इच्छा करतो. प्रभो, हे सर्व आमच्यासाठी तू घडवून आण."

त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्गम् आशासते यदि त आशिष ईश नान्ये

हे कमलनाभा, जे तुझ्या पावलांवर अखंड चालतात, तुझं ध्यान करतात, पवित्र राहून तुझं गुणगान करतात आणि अशुभ दूर करतात, ते जन्ममरणाच्या बंधनातून मुक्ती मिळवतात. त्यांना जर काही वर मागायचे असतील, तर ते तुझ्याकडूनच मागू शकतात, कारण दुसरं कोणीच देऊ शकत नाही.

तद्देवदेव भवतश्चरणारविन्द सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एषः । ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम्

देवांच्या देवते, तुझ्या कमळासारख्या पायांची सेवा केल्याने काय फल मिळतं, हे साऱ्या जगाला इथेच दिसू दे. जे तुला भक्तीने पूजतात, जे नाही, आणि दोन्ही गटांमध्ये, कुरु आणि सृंजय यांची खरी स्थिती, हे सर्वांना दाखव, प्रभो.

न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मनः समदृशः स्वसुखानुभूतेः । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसादः सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र

सर्वांच्या आत्म्यात राहणाऱ्या आणि सर्वांना सारखं पाहणाऱ्या तुला, आपलं आणि परकं असं काही वाटत नाही; कारण तू आपल्या आनंदातच रममाण असतोस. जसा कल्पवृक्ष सेवा केल्यावरच फल देतो, तसंच तुझा कृपाप्रसादही सेवेनुसारच मिळतो, उलट कधीच नाही.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिः लोकान् अनुभविष्यति

श्रीभगवान म्हणाले – राजन, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, तू घेतलेला निर्धार अगदी योग्य आहे; या निर्धारामुळे तुझं मंगलमय कीर्तन साऱ्या लोकांत पोहोचेल.

ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभो । सर्वेषामपि भूतानां ईप्सितः क्रतुराडयम्

प्रभो, हा मोठा यज्ञ ऋषी, पितर, देव, मित्र, अगदी आम्हा सर्वांनाही आणि सर्व प्राण्यांना हवाहवासा वाटतो.

विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्वसम्भारान् आहरस्व महाक्रतुम्

सर्व राजांना जिंकून, साऱ्या पृथ्वीला आपल्या अधीन करून, सर्व आवश्यक वस्तू गोळा कर आणि हा महान यज्ञ कर.

एते ते भ्रातरो राजन् लोकपालांशसंभवाः । जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभिः

राजन, हे तुझे भाऊ लोकपालांच्या अंशातून जन्मले आहेत. मी स्वतःवर संयम असणाऱ्यांमुळे जिंकला जातो, पण ज्यांना संयम नाही, त्यांना मी कधीच जिंकू देत नाही.

न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिवः

या जगात माझ्या तेज, कीर्ती, संपत्ती किंवा वैभवात कोणीच मला मागे टाकू शकत नाही – देवसुद्धा नाही, तर पृथ्वीवरील राजांची तर गोष्टच सोडा.

श्रीशुक उवाच - निशम्य भगवद्‌गीतं प्रीतः फुल्लमुखाम्बुजः । भ्रातॄन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान्

श्रीशुक म्हणाले – भगवंताचं वचन ऐकून, आनंदाने फुललेल्या चेहऱ्याने त्याने आपल्या भावांना, विष्णूच्या तेजाने परिपूर्ण करून, दिग्विजयासाठी पाठवलं.

सहदेवं दक्षिणस्यां आदिशत् सह सृञ्जयैः । दिशि प्रतीच्यां नकुलं उदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः

त्याने सहदेवाला सृंजयांसह दक्षिण दिशेला, नकुलाला पश्चिमेला, अर्जुनाला उत्तरेला, आणि भीमाला मत्स्य, केकय आणि मद्र देशीयांसह पूर्वेला पाठवलं.

ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा । अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते

त्या वीरांनी सर्व दिशांना राजांना जिंकून, आपल्या सामर्थ्याने भरपूर संपत्ती अजातशत्रूला आणून दिली, जो यज्ञ करणार होता.

श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरिः । आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह

जरासंध अजून जिंकला गेला नाही, हे ऐकून, राजा मनात विचार करत असताना, हरिने तोच उपाय सांगितला, जो पूर्वी उद्धवाने सांगितला होता.

भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्‌गधरास्त्रयः । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यतः

भीमसेन, अर्जुन आणि कृष्ण – हे तिघे ब्राह्मणांचा वेश घेऊन, बृहद्रथाचा मुलगा जिथे राहतो त्या गिरिव्रजाकडे गेले.

ते गत्वाऽऽतिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्‌गिनः

ते योग्य वेळी, पाहुणे म्हणून, गृहस्थाच्या घरी गेले आणि राजघराण्यातील असूनही ब्राह्मणांचा वेश घेऊन, त्यांनी प्रथेप्रमाणे वागणूक दिली.

राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तान् अर्थिनो दूरमागतान् । तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद्‌ वयं कामयामहे

राजन, आम्ही पाहुणे म्हणून, दूरवरून काही मागण्यासाठी आलो आहोत, हे जाण. आम्हाला जे हवं आहे, ते कृपया दे, तुझं कल्याण होवो.

किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किं अकार्यं असाधुभिः । किं न देयं वदान्यानां कः परः समदर्शिनाम्

धीर असणाऱ्यांना काय सहन करता येत नाही? दुष्टांना काय करायला हरकत आहे? उदार माणसांनी काय द्यावं नये? आणि सर्वांना सारखं पाहणाऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ कोण?

योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः

ज्याच्याकडे शरीर असतानाही, तो स्वतः सत्पुरुषांत कायमचं कीर्तन मिळवू शकतो, पण मिळवत नाही, तो खरोखरच दयनीय आहे.

हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर्बलिः । व्याधः कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः

हरिश्चंद्र, रंतिदेव, शिबी, बळी, एक शिकारी, एक कपोत – असे कित्येकांनी या नाशवान शरीरातून शाश्वत कीर्ती मिळवली.