श्रीमद्भागवतपुराणम्

( अनुष्टुप् ) जरासन्धवधः कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते । प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः

कृष्णा, जरासंधाचा वध अनेक कारणांसाठी उपयुक्त ठरेल; आणि तुझ्या इच्छेचा यज्ञही या कृतीमुळे पूर्ण होईल.

श्रीशुक उवाच - इत्युद्धव वचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन्

श्रीशुक म्हणाले — राजन्, उद्धवाचं हे सर्वदृष्टीने कल्याणकारी वचन देवर्षी, यदुवृद्ध, आणि कृष्ण — सर्वांनीच मान्य केलं.

अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुतः । भृत्यान् दारुकजैत्रादीन् अनुज्ञाप्य गुरून् विभुः

मग देवकीपुत्र भगवानाने जाण्याची आज्ञा दिली; वडीलधाऱ्यांची परवानगी घेऊन, दारुक, जैत्र आणि इतर सेवकांना सांगून, तो महान पुरुष प्रवासासाठी सज्ज झाला.

निर्गमय्यावरोधान् स्वान् ससुतान् सपरिच्छदान् । सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् । सूतोपनीतं स्वरथं आरुहद् गरुडध्वजम्

आपल्या स्त्रिया, मुले आणि सेवकांना बाहेर पाठवून, संकर्षण आणि शत्रूंचा संहार करणाऱ्या यदुराजाची परवानगी घेऊन, सारथ्याने आणलेला गरुडध्वज असलेला रथ भगवानाने चढला.

( प्रभावती ) ततो रथद्‌विपभटसादिनायकैः करालया परिवृत आत्मसेनया । मृदङ्‌ग भेर्यानक शङ्खगोमुखैः प्रघोषघोषितककुभो निराक्रमत्

नंतर, रथ, हत्ती, पायदळ आणि घोडदळाच्या सेनापतींनी वेढलेला, मृदंग, भेरी, अनक, शंख आणि गोमुख यांच्या गजरात, भगवान आपल्या सैन्यासह निघाला.

नृवाजिकाञ्चन शिबिकाभिरच्युतं सहात्मजाः पतिमनु सुव्रता ययुः । वरांबराभरणविलेपनस्रजः सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभिः

सुवर्ण पालख्या आणि रथांमध्ये, आपल्या मुलांसह, उत्तम वस्त्र, दागिने, सुगंध आणि फुलमाळांनी सजलेल्या, व्रतस्थ पतिव्रता स्त्रिया, तलवार आणि ढाली घेऊन रक्षण करणाऱ्या पुरुषांसह, अच्युत पतीच्या मागे गेल्या.

नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यनः करेणुभिः परिजनवारयोषितः । स्वलङ्कृताः कटकुटिकम्बलाम्बराद् उपस्करा ययुरधियुज्य सर्वतः

माणसं, उंट, गायी, म्हशी, गाढवं, घोडे, रथ, हत्ती, सेवक आणि राजघराण्यातील स्त्रिया — हे सगळे हातातल्या दागिन्यांनी, कडे-कुडींनी, उबदार चादरींनी, सुंदर वस्त्रांनी सजलेले, आपापल्या सामानासह, सर्व दिशांना निघाले.

बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरैः वरायुधाभरणकिरीटवर्मभिः । दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवेः यथार्णवः क्षुभिततिमिङ्‌गिलोर्मिभिः

सेना मोठ्या झेंड्यांनी, रंगीबेरंगी छत्रांनी, पंख्यांनी, तेजस्वी शस्त्रांनी, दागिन्यांनी, मुकुटांनी आणि कवचांनी सजलेली होती. तिच्या गर्जनेने सगळीकडे गडगडाट झाला, जणू काही समुद्रात मोठ्या मासळी आणि लाटांनी गोंधळ माजवला आहे, तशी ती सूर्याच्या तेजाने झळकत होती.

अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजितः प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा । निशम्य तद्‌व्यवसितमाहृतार्हणो मुकुन्दसन्दर्शननिर्वृतेन्द्रियः

मग, यदुकुलपतीने सन्मान दिल्यावर, त्या ऋषीने त्यांना वंदन केले, मनाने त्यांना आठवले आणि आकाशमार्गे निघून गेला. त्यांचा निर्धार ऐकून, मुकुंद, ज्याचे मन प्रभूच्या दर्शनाने तृप्त झाले होते, त्याने योग्य आदरपूर्वक स्वागत केले.

( अनुष्टुप् ) राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा । मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम्

भगवानाने राजदूताला आनंद देणाऱ्या शब्दांनी म्हटले, "घाबरू नकोस दूत, तुझ्या कल्याणासाठी मी मगधराजाचा नाश करीन."

इत्युक्तः प्रस्थितो दूतो यथावद् अवदन् नृपान् । तेऽपि सन्दर्शनं शौरेः प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षवः

असं म्हणून, दूत निघून गेला आणि राजांना योग्य त्या रीतीने संदेश सांगितला. ते राजेही, मुक्त होण्याची इच्छा बाळगून, शौरिकाचे दर्शन घेण्यासाठी उत्सुक होते.

आनर्तसौवीरमरून् तीर्त्वा विनशनं हरिः । गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान्

हरिने आनर्त, सौवीर, मरू आणि विनशन ही प्रदेश ओलांडली, मग डोंगरदऱ्या, नद्या पार केल्या आणि शेवटी नगरं, खेडी आणि गवळ्यांची वस्ती गाठली.

ततो दृषद्‌वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् । पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत्

नंतर मुकुंदाने दृषद्वती आणि सरस्वती या नद्या ओलांडल्या, मग तो पंचाळ प्रदेशात गेला, तिथून मत्स्य देशात, आणि शेवटी इंद्रप्रस्थ येथे पोहोचला.

तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् । अजातशत्रुर्निरगात् सोपाध्यायः सुहृद्‌वृतः

त्याच्या आगमनाची बातमी ऐकून, सर्वांना प्रिय आणि दुर्मिळ असा राजा, आपल्या गुरुजनांसह आणि मित्रांच्या वेढ्यात, आनंदाने त्याच्या स्वागतासाठी बाहेर आला.

गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । अभ्ययात् स हृषीकेशं प्राणाः प्राणमिवादृतः

गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या गजरात, ब्राह्मणांच्या मंगल घोषात, तो राजाने हृषीकेशाकडे आदराने वाटचाल केली, जणू प्राणच प्राणाला भेटायला जातो.

दृष्ट्वा विक्लिन्नहृदयः कृष्णं स्नेहेन पाण्डवः । चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुनः पुनः

कृष्णाला पाहून, पांडवाचा हृदय प्रेमाने भरून आलं. अनेक दिवसांनी भेटलेल्या प्रिय मित्राला त्याने पुन्हा पुन्हा मिठी मारली.

( मिश्र ) दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभः । लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनो हृष्यत्तनुर्विस्मृत लोकविभ्रमः

लक्ष्मीचा निवास असलेल्या मुकुंदाच्या शरीराला दोन्ही हातांनी घट्ट मिठी मारून, राजा सर्व दुःख विसरला. त्याच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले, शरीर रोमांचित झाले आणि त्याला जगातील सगळे विसर पडले.

तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीमः स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रियः । यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा प्रवृद्धबाष्पाः परिरेभिरेऽच्युतम्

भीमाने, आनंदाने, आपल्या मावस भावाला मिठी मारली, त्याच्या डोळ्यांत प्रेमाश्रू होते आणि तो हसत होता. जुळे भाऊ आणि मुकुटधारी अर्जुन यांनीही हर्षाने, डोळ्यांत पाणी आणून, अच्युताला मिठी मारली.

( अनुष्टुप् ) अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादितः । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हतः

अर्जुनाने कृष्णाला मिठी मारली, जुळ्यांनी नमस्कार केला. कृष्णाने ब्राह्मण आणि वडीलधाऱ्यांना योग्य त्या सन्मानाने वंदन केले.

मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् । सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमंत्रिणः

त्याने कुरु, सृंजय आणि कैकय या अभिमानी राजांना सन्मान दिला, तसेच सूत, मागध, गंधर्व, गायक आणि सल्लागार यांनाही आदर दिला.

मृदङ्‌गशङ्खपटह वीणापणवगोमुखैः । ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगुः

मृदंग, शंख, पखवाज, वीणा, बासरी आणि गवळ्यांचे शिंग यांच्या गजरात, ब्राह्मणांनी कमळनयन कृष्णाची स्तुती केली, नृत्य केले आणि गाणी गायली.

एवं सुहृद्‌भिः पर्यस्तः पुण्यश्लोकशिखामणिः । संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम्

अशा प्रकारे मित्रांनी वेढलेला, पुण्यश्लोकांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, सर्वांच्या स्तुतिसुमनांनी न्हालेला भगवान, सजवलेल्या नगरीत प्रवेशला.

( वसंततिलका ) संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयैः चित्रध्वजैः कनकतोरणपूर्णकुम्भैः । मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग् गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम्

हत्तींच्या सुगंधी पाण्याने रस्ते शिंपलेले होते, रंगीबेरंगी झेंडे, सोन्याचे कमानी, भरलेले कलश लावले होते. नवीन वस्त्र, दागिने आणि फुलमाळांनी सजलेली, सुगंधाने दरवळणारी माणसं आणि युवतींनी नगरी शोभून गेली होती.

उद्दीप्तदीपबलिभिः प्रतिसद्म जाल निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्‌गैः जुष्टं ददर्श भवनैः कुरुराजधाम

त्याने पाहिले की, राजनगरीतील घरे तेजस्वी दिव्यांनी, नैवेद्याने सजलेली होती. प्रत्येक घराच्या दारावर सुंदर धूप, फडकणारे झेंडे, छतावर सोन्याचे कलश आणि मोठ्या चांदीच्या कळसांनी ती नगरी शोभली होती.

प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्रम् औत्सुक्यविश्लथितकेश दुकूलबन्धाः । सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पे द्रष्टुं ययुर्युवतयः स्म नरेन्द्रमार्गे

राजमार्गावर राजा येतोय हे कळताच, अनेक तरुण स्त्रिया उत्कंठेने केस विस्कटलेले, वस्त्रांची गाठ सुटलेली, त्यांनी घरातील कामं आणि पतींना पलंगावरच सोडून दिलं आणि त्या सर्वजणी राजाला पाहण्यासाठी बाहेर पडल्या.

तस्मिन् सुसङ्कुल इभाश्वरथद्‌विपद्‌भिः कृष्णंसभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढाः । नार्यो विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुह्य सुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षितेन

हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ सैनिकांनी गजबजलेल्या त्या ठिकाणी, स्त्रियांनी आपल्या घरातून कृष्णाला त्यांच्या पत्नींसह पाहिलं. त्यांनी फुलांची उधळण केली, मनाने कृष्णाला मिठी मारली आणि हसऱ्या नजरेने त्याचं प्रेमळ स्वागत केलं.

ऊचुः स्त्रियः पथि निरीक्ष्य मुकुन्दपत्‍नीः तारा यथोडुपसहाः किमकार्यमूभिः । यच्चक्षुषां पुरुषमौलिरुदारहास लीलावलोककलयोत्सवमातनोति

रस्त्यावर मुकुंदाच्या पत्नींकडे पाहून स्त्रिया म्हणाल्या, "चंद्राजवळ ताऱ्यांसारख्या या आहेत, त्यांच्यात काय उणीव आहे? कारण कृष्णाच्या डोळ्यांनी, त्याच्या मनमोहक हास्याने आणि खेळकर नजरेने तो आनंदाचा उत्सवच घडवतो."

तत्र तत्रोपसङ्‌गम्य पौरा मङ्‌गलपाणयः । ( अनुष्टुप् ) चक्रुः सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनसः

तेथे नगरातील लोक मंगल वस्तू घेऊन आले आणि त्यातील श्रेष्ठ, पापरहित लोकांनी योग्य रीतीने कृष्णाची पूजा केली.

अन्तःपुरजनैः प्रीत्या मुकुन्दः फुल्ललोचनैः । ससम्भ्रमैरभ्युपेतः प्राविशद् राजमन्दिरम्

अंतःपुरातील स्त्रिया प्रेमाने, फुललेल्या डोळ्यांनी आणि आदराने मुकुंदाचं स्वागत करत होत्या. अशा आनंदात मुकुंद राजवाड्यात प्रवेशला.