श्रीमद्भागवतपुराणम्

यष्टव्यम्राजसूयेन दिक् चक्रजयिना विभो । अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम

हे महाबळा, सर्व दिशांमध्ये विजय मिळवणारा म्हणून तू राजसूय यज्ञ करणं आवश्यक आहे; त्यामुळे जरासंधाचा पराभव हे दोन्ही उद्दिष्ट साध्य करतो, असं मला वाटतं.

अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति । यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः

हे गोविंदा, यामुळे आमचंही मोठं कल्याण होईल आणि तू ज्या राजांना बंदी केलंय त्यांना सोडवशील, त्यामुळे तुझं कीर्तीतही भर पडेल.

स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले । बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना

तो राजा फारच दुर्जय आहे, त्याचं बळ दहा हजार हत्तींच्या बळासारखं आहे; बलवानांमध्येही भीमाशिवाय कोणी त्याच्या तोडीचं नाही.

द्‌वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुतः । ब्रह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैः न प्रत्याख्याति कर्हिचित्

त्याला सैन्याच्या शंभर अक्षौहिणीने नाही, तर द्वंद्वयुद्धातच जिंकावं लागेल; तो ब्राह्मणांचा भक्त आहे आणि कधीच त्यांचा आग्रह नाकारत नाही.

ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः । हनिष्यति न सन्देहो द्‌वैरथे तव सन्निधौ

वृकोदराने ब्राह्मणाचा वेष घेऊन त्याच्याकडे जावं आणि भीक मागावी; तुझ्या उपस्थितीत द्वंद्वयुद्धात तो नक्कीच त्याला मारेल, यात शंका नाही.

निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः । हिरण्यगर्भः शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव

संपूर्ण सृष्टीच्या निर्मिती आणि संहाराचं कारण परमेश्वरच आहे; हिरण्यगर्भ आणि शर्व हे तुझ्या कालरूप शक्तीचेच रूप आहेत.

( वसंततिलका ) गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजायाः पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च

तुझी पवित्र कर्मं देवांच्या घराघरांत गायली जातात — राजांच्या शत्रूंचा वध, स्वतःचं मुक्तीकरण, गोपी, गजराजाच्या पत्न्या, जनकाच्या कन्या, आईवडील ज्यांना तू आश्रय दिलास, ऋषी आणि आम्ही सर्वजण तुझं गुणगान करतो.

( अनुष्टुप् ) जरासन्धवधः कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते । प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः

कृष्णा, जरासंधाचा वध अनेक कारणांसाठी उपयुक्त ठरेल; आणि तुझ्या इच्छेचा यज्ञही या कृतीमुळे पूर्ण होईल.

श्रीशुक उवाच - इत्युद्धव वचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन्

श्रीशुक म्हणाले — राजन्, उद्धवाचं हे सर्वदृष्टीने कल्याणकारी वचन देवर्षी, यदुवृद्ध, आणि कृष्ण — सर्वांनीच मान्य केलं.

अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुतः । भृत्यान् दारुकजैत्रादीन् अनुज्ञाप्य गुरून् विभुः

मग देवकीपुत्र भगवानाने जाण्याची आज्ञा दिली; वडीलधाऱ्यांची परवानगी घेऊन, दारुक, जैत्र आणि इतर सेवकांना सांगून, तो महान पुरुष प्रवासासाठी सज्ज झाला.

निर्गमय्यावरोधान् स्वान् ससुतान् सपरिच्छदान् । सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् । सूतोपनीतं स्वरथं आरुहद् गरुडध्वजम्

आपल्या स्त्रिया, मुले आणि सेवकांना बाहेर पाठवून, संकर्षण आणि शत्रूंचा संहार करणाऱ्या यदुराजाची परवानगी घेऊन, सारथ्याने आणलेला गरुडध्वज असलेला रथ भगवानाने चढला.

( प्रभावती ) ततो रथद्‌विपभटसादिनायकैः करालया परिवृत आत्मसेनया । मृदङ्‌ग भेर्यानक शङ्खगोमुखैः प्रघोषघोषितककुभो निराक्रमत्

नंतर, रथ, हत्ती, पायदळ आणि घोडदळाच्या सेनापतींनी वेढलेला, मृदंग, भेरी, अनक, शंख आणि गोमुख यांच्या गजरात, भगवान आपल्या सैन्यासह निघाला.

नृवाजिकाञ्चन शिबिकाभिरच्युतं सहात्मजाः पतिमनु सुव्रता ययुः । वरांबराभरणविलेपनस्रजः सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभिः

सुवर्ण पालख्या आणि रथांमध्ये, आपल्या मुलांसह, उत्तम वस्त्र, दागिने, सुगंध आणि फुलमाळांनी सजलेल्या, व्रतस्थ पतिव्रता स्त्रिया, तलवार आणि ढाली घेऊन रक्षण करणाऱ्या पुरुषांसह, अच्युत पतीच्या मागे गेल्या.

नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यनः करेणुभिः परिजनवारयोषितः । स्वलङ्कृताः कटकुटिकम्बलाम्बराद् उपस्करा ययुरधियुज्य सर्वतः

माणसं, उंट, गायी, म्हशी, गाढवं, घोडे, रथ, हत्ती, सेवक आणि राजघराण्यातील स्त्रिया — हे सगळे हातातल्या दागिन्यांनी, कडे-कुडींनी, उबदार चादरींनी, सुंदर वस्त्रांनी सजलेले, आपापल्या सामानासह, सर्व दिशांना निघाले.

बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरैः वरायुधाभरणकिरीटवर्मभिः । दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवेः यथार्णवः क्षुभिततिमिङ्‌गिलोर्मिभिः

सेना मोठ्या झेंड्यांनी, रंगीबेरंगी छत्रांनी, पंख्यांनी, तेजस्वी शस्त्रांनी, दागिन्यांनी, मुकुटांनी आणि कवचांनी सजलेली होती. तिच्या गर्जनेने सगळीकडे गडगडाट झाला, जणू काही समुद्रात मोठ्या मासळी आणि लाटांनी गोंधळ माजवला आहे, तशी ती सूर्याच्या तेजाने झळकत होती.

अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजितः प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा । निशम्य तद्‌व्यवसितमाहृतार्हणो मुकुन्दसन्दर्शननिर्वृतेन्द्रियः

मग, यदुकुलपतीने सन्मान दिल्यावर, त्या ऋषीने त्यांना वंदन केले, मनाने त्यांना आठवले आणि आकाशमार्गे निघून गेला. त्यांचा निर्धार ऐकून, मुकुंद, ज्याचे मन प्रभूच्या दर्शनाने तृप्त झाले होते, त्याने योग्य आदरपूर्वक स्वागत केले.

( अनुष्टुप् ) राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा । मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम्

भगवानाने राजदूताला आनंद देणाऱ्या शब्दांनी म्हटले, "घाबरू नकोस दूत, तुझ्या कल्याणासाठी मी मगधराजाचा नाश करीन."

इत्युक्तः प्रस्थितो दूतो यथावद् अवदन् नृपान् । तेऽपि सन्दर्शनं शौरेः प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षवः

असं म्हणून, दूत निघून गेला आणि राजांना योग्य त्या रीतीने संदेश सांगितला. ते राजेही, मुक्त होण्याची इच्छा बाळगून, शौरिकाचे दर्शन घेण्यासाठी उत्सुक होते.

आनर्तसौवीरमरून् तीर्त्वा विनशनं हरिः । गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान्

हरिने आनर्त, सौवीर, मरू आणि विनशन ही प्रदेश ओलांडली, मग डोंगरदऱ्या, नद्या पार केल्या आणि शेवटी नगरं, खेडी आणि गवळ्यांची वस्ती गाठली.

ततो दृषद्‌वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् । पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत्

नंतर मुकुंदाने दृषद्वती आणि सरस्वती या नद्या ओलांडल्या, मग तो पंचाळ प्रदेशात गेला, तिथून मत्स्य देशात, आणि शेवटी इंद्रप्रस्थ येथे पोहोचला.

तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् । अजातशत्रुर्निरगात् सोपाध्यायः सुहृद्‌वृतः

त्याच्या आगमनाची बातमी ऐकून, सर्वांना प्रिय आणि दुर्मिळ असा राजा, आपल्या गुरुजनांसह आणि मित्रांच्या वेढ्यात, आनंदाने त्याच्या स्वागतासाठी बाहेर आला.

गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । अभ्ययात् स हृषीकेशं प्राणाः प्राणमिवादृतः

गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या गजरात, ब्राह्मणांच्या मंगल घोषात, तो राजाने हृषीकेशाकडे आदराने वाटचाल केली, जणू प्राणच प्राणाला भेटायला जातो.

दृष्ट्वा विक्लिन्नहृदयः कृष्णं स्नेहेन पाण्डवः । चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुनः पुनः

कृष्णाला पाहून, पांडवाचा हृदय प्रेमाने भरून आलं. अनेक दिवसांनी भेटलेल्या प्रिय मित्राला त्याने पुन्हा पुन्हा मिठी मारली.

( मिश्र ) दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभः । लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनो हृष्यत्तनुर्विस्मृत लोकविभ्रमः

लक्ष्मीचा निवास असलेल्या मुकुंदाच्या शरीराला दोन्ही हातांनी घट्ट मिठी मारून, राजा सर्व दुःख विसरला. त्याच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले, शरीर रोमांचित झाले आणि त्याला जगातील सगळे विसर पडले.

तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीमः स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रियः । यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा प्रवृद्धबाष्पाः परिरेभिरेऽच्युतम्

भीमाने, आनंदाने, आपल्या मावस भावाला मिठी मारली, त्याच्या डोळ्यांत प्रेमाश्रू होते आणि तो हसत होता. जुळे भाऊ आणि मुकुटधारी अर्जुन यांनीही हर्षाने, डोळ्यांत पाणी आणून, अच्युताला मिठी मारली.

( अनुष्टुप् ) अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादितः । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हतः

अर्जुनाने कृष्णाला मिठी मारली, जुळ्यांनी नमस्कार केला. कृष्णाने ब्राह्मण आणि वडीलधाऱ्यांना योग्य त्या सन्मानाने वंदन केले.

मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् । सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमंत्रिणः

त्याने कुरु, सृंजय आणि कैकय या अभिमानी राजांना सन्मान दिला, तसेच सूत, मागध, गंधर्व, गायक आणि सल्लागार यांनाही आदर दिला.

मृदङ्‌गशङ्खपटह वीणापणवगोमुखैः । ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगुः

मृदंग, शंख, पखवाज, वीणा, बासरी आणि गवळ्यांचे शिंग यांच्या गजरात, ब्राह्मणांनी कमळनयन कृष्णाची स्तुती केली, नृत्य केले आणि गाणी गायली.

एवं सुहृद्‌भिः पर्यस्तः पुण्यश्लोकशिखामणिः । संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम्

अशा प्रकारे मित्रांनी वेढलेला, पुण्यश्लोकांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, सर्वांच्या स्तुतिसुमनांनी न्हालेला भगवान, सजवलेल्या नगरीत प्रवेशला.