श्रीमद्भागवतपुराणम्

यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः । पारमेष्ठ्यकामो नृपतिः तद्‌भवाननुमोदताम्

पांडुपुत्र, ब्रह्मदेवाच्या पदाची इच्छा धरून, राजसूय यज्ञाने तुझी पूजा करणार आहे, प्रभो. कृपया तू त्याच्या या यज्ञावर प्रसन्न हो.

तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादयः । दिदृक्षवः समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विनः

त्या श्रेष्ठ यज्ञात, देवा, तुझ्या दर्शनासाठी देवता आणि इतर कीर्तीमान राजे मोठ्या उत्सुकतेने एकत्र येतील.

श्रवणात् कीर्तनाद् ध्यानात् पूयन्तेऽन्तेवसायिनः । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिनः

हे ब्रह्मस्वरूप प्रभो, तुझ्या ऐकण्याने, कीर्तनाने किंवा ध्यानाने देखील, तुझ्या जवळ राहणारे शुद्ध होतात; मग जे तुला प्रत्यक्ष पाहतात किंवा स्पर्श करतात, त्यांचे काय वर्णन करावे!

( वसंततिलका ) यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम्

ज्याच्या चरणांचे निर्मळ यश आकाशात, पृथ्वीवर आणि पाताळात प्रसिद्ध आहे, ज्याचे पाणी स्वर्गात मंदाकिनी, पाताळात भोगवती आणि येथे गंगा म्हणून ओळखले जाते, ते चरणोदक संपूर्ण विश्वाला पावन करते.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) तत्र तेष्वात्मपक्षेष्व गृह्णत्सु विजिगीषया । वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशवः

श्रीशुक म्हणतो — तेव्हा, आपल्या बाजूचे लोक विजयाच्या इच्छेने पुढे सरसावत असताना, केशवाने हसत, गोड शब्दांनी आपल्या सेवक उद्धवाला संबोधले.

श्रीभगवानुवाच - त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन् मंत्रार्थतत्त्ववित् । अथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत्

श्रीभगवान म्हणाले — तूच आमचं खरं डोळं आहेस, आमचा जवळचा मित्र आहेस आणि सल्ल्याचं सार्थक तत्त्व जाणणारा आहेस. म्हणून, इथे काय करावं ते सांग; आम्हाला तुझ्यावर पूर्ण विश्वास आहे आणि आम्ही तसंच करू.

इत्युपामंत्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् । निदेशं शिरसाऽऽधाय उद्धवः प्रत्यभाषत

मालकाने असं सांगितल्यावर, सर्वज्ञ असूनही, उद्धवाने नम्रपणे आज्ञा डोक्यावर घेतली आणि उत्तर दिलं.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे भगवद्यानविचारे नाम सप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'भगवद्ज्ञानविचार' नावाचा सत्तरावा अध्याय संपला.

उद्धवमंत्रणया श्रीकृष्णस्येन्द्रप्रस्थगमनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्युदीरितमाकर्ण्य देवऋषेरुद्धवोऽब्रवीत् । सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामतिः

श्रीशुक म्हणाले — देवर्षींचं बोलणं ऐकून, उद्धवाने सभेतील आणि कृष्णाचं मत समजून, सर्वांत बुद्धिमान असलेल्या उद्धवाने असं सांगितलं.

श्रीउद्धव उवाच - यदुक्तं ऋषिणा देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया । कार्यं पैतृष्वसेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम्

उद्धव म्हणाला — देवा, ऋषींनी जसं सांगितलं तसं, या यज्ञासाठी तू सल्लागार म्हणून काम करावं, पित्याच्या बहिणीच्या मुलाचं रक्षण करावं आणि जे शरण आले आहेत त्यांना आश्रय द्यावा.

यष्टव्यम्राजसूयेन दिक् चक्रजयिना विभो । अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम

हे महाबळा, सर्व दिशांमध्ये विजय मिळवणारा म्हणून तू राजसूय यज्ञ करणं आवश्यक आहे; त्यामुळे जरासंधाचा पराभव हे दोन्ही उद्दिष्ट साध्य करतो, असं मला वाटतं.

अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति । यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः

हे गोविंदा, यामुळे आमचंही मोठं कल्याण होईल आणि तू ज्या राजांना बंदी केलंय त्यांना सोडवशील, त्यामुळे तुझं कीर्तीतही भर पडेल.

स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले । बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना

तो राजा फारच दुर्जय आहे, त्याचं बळ दहा हजार हत्तींच्या बळासारखं आहे; बलवानांमध्येही भीमाशिवाय कोणी त्याच्या तोडीचं नाही.

द्‌वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुतः । ब्रह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैः न प्रत्याख्याति कर्हिचित्

त्याला सैन्याच्या शंभर अक्षौहिणीने नाही, तर द्वंद्वयुद्धातच जिंकावं लागेल; तो ब्राह्मणांचा भक्त आहे आणि कधीच त्यांचा आग्रह नाकारत नाही.

ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः । हनिष्यति न सन्देहो द्‌वैरथे तव सन्निधौ

वृकोदराने ब्राह्मणाचा वेष घेऊन त्याच्याकडे जावं आणि भीक मागावी; तुझ्या उपस्थितीत द्वंद्वयुद्धात तो नक्कीच त्याला मारेल, यात शंका नाही.

निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः । हिरण्यगर्भः शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव

संपूर्ण सृष्टीच्या निर्मिती आणि संहाराचं कारण परमेश्वरच आहे; हिरण्यगर्भ आणि शर्व हे तुझ्या कालरूप शक्तीचेच रूप आहेत.

( वसंततिलका ) गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजायाः पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च

तुझी पवित्र कर्मं देवांच्या घराघरांत गायली जातात — राजांच्या शत्रूंचा वध, स्वतःचं मुक्तीकरण, गोपी, गजराजाच्या पत्न्या, जनकाच्या कन्या, आईवडील ज्यांना तू आश्रय दिलास, ऋषी आणि आम्ही सर्वजण तुझं गुणगान करतो.

( अनुष्टुप् ) जरासन्धवधः कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते । प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः

कृष्णा, जरासंधाचा वध अनेक कारणांसाठी उपयुक्त ठरेल; आणि तुझ्या इच्छेचा यज्ञही या कृतीमुळे पूर्ण होईल.

श्रीशुक उवाच - इत्युद्धव वचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन्

श्रीशुक म्हणाले — राजन्, उद्धवाचं हे सर्वदृष्टीने कल्याणकारी वचन देवर्षी, यदुवृद्ध, आणि कृष्ण — सर्वांनीच मान्य केलं.

अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुतः । भृत्यान् दारुकजैत्रादीन् अनुज्ञाप्य गुरून् विभुः

मग देवकीपुत्र भगवानाने जाण्याची आज्ञा दिली; वडीलधाऱ्यांची परवानगी घेऊन, दारुक, जैत्र आणि इतर सेवकांना सांगून, तो महान पुरुष प्रवासासाठी सज्ज झाला.

निर्गमय्यावरोधान् स्वान् ससुतान् सपरिच्छदान् । सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् । सूतोपनीतं स्वरथं आरुहद् गरुडध्वजम्

आपल्या स्त्रिया, मुले आणि सेवकांना बाहेर पाठवून, संकर्षण आणि शत्रूंचा संहार करणाऱ्या यदुराजाची परवानगी घेऊन, सारथ्याने आणलेला गरुडध्वज असलेला रथ भगवानाने चढला.

( प्रभावती ) ततो रथद्‌विपभटसादिनायकैः करालया परिवृत आत्मसेनया । मृदङ्‌ग भेर्यानक शङ्खगोमुखैः प्रघोषघोषितककुभो निराक्रमत्

नंतर, रथ, हत्ती, पायदळ आणि घोडदळाच्या सेनापतींनी वेढलेला, मृदंग, भेरी, अनक, शंख आणि गोमुख यांच्या गजरात, भगवान आपल्या सैन्यासह निघाला.

नृवाजिकाञ्चन शिबिकाभिरच्युतं सहात्मजाः पतिमनु सुव्रता ययुः । वरांबराभरणविलेपनस्रजः सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभिः

सुवर्ण पालख्या आणि रथांमध्ये, आपल्या मुलांसह, उत्तम वस्त्र, दागिने, सुगंध आणि फुलमाळांनी सजलेल्या, व्रतस्थ पतिव्रता स्त्रिया, तलवार आणि ढाली घेऊन रक्षण करणाऱ्या पुरुषांसह, अच्युत पतीच्या मागे गेल्या.

नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यनः करेणुभिः परिजनवारयोषितः । स्वलङ्कृताः कटकुटिकम्बलाम्बराद् उपस्करा ययुरधियुज्य सर्वतः

माणसं, उंट, गायी, म्हशी, गाढवं, घोडे, रथ, हत्ती, सेवक आणि राजघराण्यातील स्त्रिया — हे सगळे हातातल्या दागिन्यांनी, कडे-कुडींनी, उबदार चादरींनी, सुंदर वस्त्रांनी सजलेले, आपापल्या सामानासह, सर्व दिशांना निघाले.

बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरैः वरायुधाभरणकिरीटवर्मभिः । दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवेः यथार्णवः क्षुभिततिमिङ्‌गिलोर्मिभिः

सेना मोठ्या झेंड्यांनी, रंगीबेरंगी छत्रांनी, पंख्यांनी, तेजस्वी शस्त्रांनी, दागिन्यांनी, मुकुटांनी आणि कवचांनी सजलेली होती. तिच्या गर्जनेने सगळीकडे गडगडाट झाला, जणू काही समुद्रात मोठ्या मासळी आणि लाटांनी गोंधळ माजवला आहे, तशी ती सूर्याच्या तेजाने झळकत होती.

अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजितः प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा । निशम्य तद्‌व्यवसितमाहृतार्हणो मुकुन्दसन्दर्शननिर्वृतेन्द्रियः

मग, यदुकुलपतीने सन्मान दिल्यावर, त्या ऋषीने त्यांना वंदन केले, मनाने त्यांना आठवले आणि आकाशमार्गे निघून गेला. त्यांचा निर्धार ऐकून, मुकुंद, ज्याचे मन प्रभूच्या दर्शनाने तृप्त झाले होते, त्याने योग्य आदरपूर्वक स्वागत केले.

( अनुष्टुप् ) राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा । मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम्

भगवानाने राजदूताला आनंद देणाऱ्या शब्दांनी म्हटले, "घाबरू नकोस दूत, तुझ्या कल्याणासाठी मी मगधराजाचा नाश करीन."

इत्युक्तः प्रस्थितो दूतो यथावद् अवदन् नृपान् । तेऽपि सन्दर्शनं शौरेः प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षवः

असं म्हणून, दूत निघून गेला आणि राजांना योग्य त्या रीतीने संदेश सांगितला. ते राजेही, मुक्त होण्याची इच्छा बाळगून, शौरिकाचे दर्शन घेण्यासाठी उत्सुक होते.

आनर्तसौवीरमरून् तीर्त्वा विनशनं हरिः । गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान्

हरिने आनर्त, सौवीर, मरू आणि विनशन ही प्रदेश ओलांडली, मग डोंगरदऱ्या, नद्या पार केल्या आणि शेवटी नगरं, खेडी आणि गवळ्यांची वस्ती गाठली.