श्रीमद्भागवतपुराणम्

दूत उवाच - ( अनुष्टुप् ) इति मागधसंरुद्धा भवद्दर्शनकाङ्‌क्षिणः । प्रपन्नाः पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम्

दूत म्हणाला — मगधराजाने बंदिस्त केलेले हे सर्व, तुझ्या दर्शनाची आस धरून, तुझ्या चरणी शरण आले आहेत. या दु:खी लोकांना कृपया कल्याण लाभू दे.

श्रीशुक उवाच - राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षिः परमद्युतिः । बिभ्रत् पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रविः

श्रीशुक म्हणतो — राजदूत असे बोलत असताना, तेजस्वी देवर्षी नारद, पिंगट जटांचा भार घेत, सूर्याप्रमाणे अचानक प्रकट झाला.

तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सर्वलोकेश्वरेश्वरः । ववन्द उत्थितः शीर्ष्णा ससभ्यः सानुगो मुदा

त्याला पाहून, सर्व लोकांच्या स्वामी असलेल्या भगवान कृष्णाने, सभासदांसह आणि आपल्या अनुयायांसह आनंदाने उभा राहून, डोक्याने नमस्कार केला.

सभाजयित्वा विधिवत् कृतासनपरिग्रहम् । बभाषे सुनृतैर्वाक्यैः श्रद्धया तर्पयन् मुनिम्

त्याचा विधिपूर्वक सन्मान करून, आसन देऊन, कृष्णाने श्रद्धेने आणि प्रेमाने गोड शब्दांनी त्या ऋषीचे समाधान केले.

अपि स्विदद्य लोकानां त्रयाणां अकुतोभयम् । ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुणः

आज तीनही लोकांत सर्व काही सुरळीत आणि भयमुक्त आहे ना? प्रभो, तू जेव्हा लोकांमध्ये संचार करतोस, तेव्हा तुझ्या पुण्याचे वाढ होतेच.

न हि तेऽविदितं किञ्चित् लोकेषु ईश्वर कर्तृषु । अथ पृच्छामहे युष्मान् पाण्डवानां चिकीर्षितम्

हे सृष्टीच्या अधिपती, तुझ्यासाठी या लोकांत काहीही अज्ञात नाही. म्हणून आम्ही विचारतो — पांडव काय करणार आहेत?

श्रीनारद उवाच - ( मिश्र ) दृष्टा माया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्वसृजश्च मायिनः । भूतेषु भूमंश्चरतः स्वशक्तिभिः वह्नेरिवच्छन्नरुचो न मेऽद्‌भुतम्

श्री नारद म्हणाला — प्रभो, मी तुझी माया अनेकदा पाहिली आहे; ती अत्यंत कठीण आहे. विश्वनिर्माता आणि मायाधिपती असलेल्या तुझ्या सामर्थ्याने तू सर्वत्र वावरतोस, पण तुझी कीर्ती जशी लाकडात लपलेल्या अग्नीप्रमाणे लपलेली असते, त्यामुळे मला काहीच आश्चर्य वाटत नाही.

तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुं स्वमाययेदं सृजतो नियच्छतः । यद् विद्यमानात् मतयावभासते तस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने

तू या जगाची सृष्टी आणि संहार आपल्या मायेमुळे करतोस, तुझ्या या लीला समजून घेण्यास कोण पात्र आहे? जे काही दिसते ते केवळ बुद्धीचा प्रतिबिंब आहे. त्या सर्व भेदांपलीकडील तुझ्या स्वरूपाला मी नमस्कार करतो.

जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं न जानतोऽनर्थवहाच्छरीरतः । लीलावतारैः स्वयशः प्रदीपकं प्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये

जो जीवाला या संसारातून मुक्त करतो, ज्याला शरीराच्या दुःखाची जाणीवही नसते, आणि जो आपल्या लीला-अवतारांनी स्वतःची कीर्ती उजळवतो, त्या अज्ञानाचा अंधकार दूर करणाऱ्या तुला मी शरण जातो.

( अनुष्टुप् ) अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरलोकविडम्बनम् । राज्ञः पैतृष्वसेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्

तरीही, हे ब्राह्मण, मी सांगतो — तुझ्या पित्याच्या बहिणीचा मुलगा, तुझा भक्त असलेला राजा, मानवजगताला अचंबित करणारे जे काही करणार आहे, ते मी सांगतो.

यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः । पारमेष्ठ्यकामो नृपतिः तद्‌भवाननुमोदताम्

पांडुपुत्र, ब्रह्मदेवाच्या पदाची इच्छा धरून, राजसूय यज्ञाने तुझी पूजा करणार आहे, प्रभो. कृपया तू त्याच्या या यज्ञावर प्रसन्न हो.

तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादयः । दिदृक्षवः समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विनः

त्या श्रेष्ठ यज्ञात, देवा, तुझ्या दर्शनासाठी देवता आणि इतर कीर्तीमान राजे मोठ्या उत्सुकतेने एकत्र येतील.

श्रवणात् कीर्तनाद् ध्यानात् पूयन्तेऽन्तेवसायिनः । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिनः

हे ब्रह्मस्वरूप प्रभो, तुझ्या ऐकण्याने, कीर्तनाने किंवा ध्यानाने देखील, तुझ्या जवळ राहणारे शुद्ध होतात; मग जे तुला प्रत्यक्ष पाहतात किंवा स्पर्श करतात, त्यांचे काय वर्णन करावे!

( वसंततिलका ) यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम्

ज्याच्या चरणांचे निर्मळ यश आकाशात, पृथ्वीवर आणि पाताळात प्रसिद्ध आहे, ज्याचे पाणी स्वर्गात मंदाकिनी, पाताळात भोगवती आणि येथे गंगा म्हणून ओळखले जाते, ते चरणोदक संपूर्ण विश्वाला पावन करते.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) तत्र तेष्वात्मपक्षेष्व गृह्णत्सु विजिगीषया । वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशवः

श्रीशुक म्हणतो — तेव्हा, आपल्या बाजूचे लोक विजयाच्या इच्छेने पुढे सरसावत असताना, केशवाने हसत, गोड शब्दांनी आपल्या सेवक उद्धवाला संबोधले.

श्रीभगवानुवाच - त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन् मंत्रार्थतत्त्ववित् । अथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत्

श्रीभगवान म्हणाले — तूच आमचं खरं डोळं आहेस, आमचा जवळचा मित्र आहेस आणि सल्ल्याचं सार्थक तत्त्व जाणणारा आहेस. म्हणून, इथे काय करावं ते सांग; आम्हाला तुझ्यावर पूर्ण विश्वास आहे आणि आम्ही तसंच करू.

इत्युपामंत्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् । निदेशं शिरसाऽऽधाय उद्धवः प्रत्यभाषत

मालकाने असं सांगितल्यावर, सर्वज्ञ असूनही, उद्धवाने नम्रपणे आज्ञा डोक्यावर घेतली आणि उत्तर दिलं.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे भगवद्यानविचारे नाम सप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'भगवद्ज्ञानविचार' नावाचा सत्तरावा अध्याय संपला.

उद्धवमंत्रणया श्रीकृष्णस्येन्द्रप्रस्थगमनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इत्युदीरितमाकर्ण्य देवऋषेरुद्धवोऽब्रवीत् । सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामतिः

श्रीशुक म्हणाले — देवर्षींचं बोलणं ऐकून, उद्धवाने सभेतील आणि कृष्णाचं मत समजून, सर्वांत बुद्धिमान असलेल्या उद्धवाने असं सांगितलं.

श्रीउद्धव उवाच - यदुक्तं ऋषिणा देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया । कार्यं पैतृष्वसेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम्

उद्धव म्हणाला — देवा, ऋषींनी जसं सांगितलं तसं, या यज्ञासाठी तू सल्लागार म्हणून काम करावं, पित्याच्या बहिणीच्या मुलाचं रक्षण करावं आणि जे शरण आले आहेत त्यांना आश्रय द्यावा.

यष्टव्यम्राजसूयेन दिक् चक्रजयिना विभो । अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम

हे महाबळा, सर्व दिशांमध्ये विजय मिळवणारा म्हणून तू राजसूय यज्ञ करणं आवश्यक आहे; त्यामुळे जरासंधाचा पराभव हे दोन्ही उद्दिष्ट साध्य करतो, असं मला वाटतं.

अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति । यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः

हे गोविंदा, यामुळे आमचंही मोठं कल्याण होईल आणि तू ज्या राजांना बंदी केलंय त्यांना सोडवशील, त्यामुळे तुझं कीर्तीतही भर पडेल.

स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले । बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना

तो राजा फारच दुर्जय आहे, त्याचं बळ दहा हजार हत्तींच्या बळासारखं आहे; बलवानांमध्येही भीमाशिवाय कोणी त्याच्या तोडीचं नाही.

द्‌वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुतः । ब्रह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैः न प्रत्याख्याति कर्हिचित्

त्याला सैन्याच्या शंभर अक्षौहिणीने नाही, तर द्वंद्वयुद्धातच जिंकावं लागेल; तो ब्राह्मणांचा भक्त आहे आणि कधीच त्यांचा आग्रह नाकारत नाही.

ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः । हनिष्यति न सन्देहो द्‌वैरथे तव सन्निधौ

वृकोदराने ब्राह्मणाचा वेष घेऊन त्याच्याकडे जावं आणि भीक मागावी; तुझ्या उपस्थितीत द्वंद्वयुद्धात तो नक्कीच त्याला मारेल, यात शंका नाही.

निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः । हिरण्यगर्भः शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव

संपूर्ण सृष्टीच्या निर्मिती आणि संहाराचं कारण परमेश्वरच आहे; हिरण्यगर्भ आणि शर्व हे तुझ्या कालरूप शक्तीचेच रूप आहेत.

( वसंततिलका ) गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजायाः पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च

तुझी पवित्र कर्मं देवांच्या घराघरांत गायली जातात — राजांच्या शत्रूंचा वध, स्वतःचं मुक्तीकरण, गोपी, गजराजाच्या पत्न्या, जनकाच्या कन्या, आईवडील ज्यांना तू आश्रय दिलास, ऋषी आणि आम्ही सर्वजण तुझं गुणगान करतो.

( अनुष्टुप् ) जरासन्धवधः कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते । प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः

कृष्णा, जरासंधाचा वध अनेक कारणांसाठी उपयुक्त ठरेल; आणि तुझ्या इच्छेचा यज्ञही या कृतीमुळे पूर्ण होईल.

श्रीशुक उवाच - इत्युद्धव वचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन्

श्रीशुक म्हणाले — राजन्, उद्धवाचं हे सर्वदृष्टीने कल्याणकारी वचन देवर्षी, यदुवृद्ध, आणि कृष्ण — सर्वांनीच मान्य केलं.