श्रीमद्भागवतपुराणम्

( वंशस्था ) तत्रोपविष्टः परमासने विभुः बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन् । वृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमो यथोडुराजो दिवि तारकागणैः

तेथे परम आसनावर बसलेले भगवान आपल्या तेजाने सर्व दिशांना उजळून टाकत होते. शूर यदुवंशीयांनी वेढलेले, ते आकाशातील ताऱ्यांत चंद्रासारखे भासत होते.

( अनुष्टुप् ) तत्रोपमंत्रिणो राजन् नानाहास्यरसैर्विभुम् । उपतस्थुर्नटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवैः पृथक्

राजा, तेथे सभेचे प्रमुख आणि नृत्यगुरु विविध हास्य आणि आनंदाने भगवानाजवळ आले. नर्तिकांनी वेगवेगळ्या तांडव नृत्यांची प्रस्तुती केली.

मृदङ्गवीणामुरज वेणुतालदरस्वनैः । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधवन्दिनः

मृदंग, वीणा, मुरज, बासरी आणि ताल यांच्या गजरात सर्वांनी नृत्य केले, गाणे गायले आणि स्तुती केली. सूत, मागध आणि गायकांनी त्यांची कीर्ती गायली.

तत्राहुर्ब्राह्मणाः केचित् आसीना ब्रह्मवादिनः । पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथाः

तेथे काही ब्राह्मण, जे वेदज्ञ होते, बसून पूर्वीच्या पुण्यशाली राजांची कथा सांगत होते.

तत्रैकः पुरुषो राजन् आगतोऽपूर्वदर्शनः । विज्ञापितो भगवते प्रतीहारैः प्रवेशितः

तेवढ्यात, राजन, एक अद्भुत रूपाचा पुरुष आला. दारपालांनी त्याची माहिती भगवानाला दिली आणि त्याला आत आणले.

स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः । राज्ञामावेदयद् दुखं जरासन्धनिरोधजम्

त्याने कृष्णाला, परमेश्वराला, हात जोडून वंदन केले आणि राजांना जरासंधाच्या बंदीगृहातील दुःख सांगितले.

ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपाः । प्रसह्य रुद्धास्तेनासन् अयुते द्वे गिरिव्रजे

जे राजे त्याच्या दिग्विजयाला नमले नाहीत, त्यांना त्याने जबरदस्तीने पकडून ठेवले. गिरिव्रजामध्ये दोन दहा हजार राजे बंद आहेत.

राजान ऊचुः - कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भवभीताः पृथग्धियः

राजे म्हणाले: 'कृष्णा, कृष्णा, अपरिमित आत्मा, शरण आलेल्यांच्या भीतीचा नाश करणारा, आम्ही या संसाराच्या भीतीने आणि मनाने गोंधळलेले तुझ्या शरण आलो आहोत.'

( वसंततिलका ) लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै

हा जग सतत अधर्मात गुंतलेला आहे आणि चांगुलपणाकडे दुर्लक्ष करतो. पण तुझ्या प्रेरणेने केलेले हे कर्म तुझी पूजा करण्यासाठी आहे. जो कितीही बलवान असला तरी, जागरण करणाऱ्याची जीवनाची आशा क्षणात संपवतो, त्याला आमचा नमस्कार असो.

लोके भवाञ्जगदिनः कलयावतीर्णः सद् रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्यः । कश्चित् त्वदीयमतियाति निदेशमीश किं वा जनः स्वकृतमृच्छति तन्न विद्मः

प्रभू, तुम्ही या जगात सज्जनांचे रक्षण आणि दुष्टांचा नाश करण्यासाठी अवतरला आहात. तुमच्या आज्ञेला कोण झुगारू शकतो? किंवा कोणाला आपल्या कर्माचे फळ मिळते? हे आम्हाला माहीत नाही.

स्वप्नायितं नृपसुखं परतंत्रमीश शश्वद्‌भयेन मृतकेन धुरं वहामः । हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं क्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह

हे प्रभो, राजांची सुखं म्हणजे स्वप्नासारखी, दुसऱ्यांवर अवलंबून असतात; नेहमी भीतीने ग्रासलेली, जणू काही मृत्यूसमान जीवनाची ओझी आपण वाहतो. स्वतःत मिळणारे, तुझ्या कृपेने सहज मिळणारे खरे सुख सोडून, तुझ्या मायेमुळे आपण फारच दीन झालो आहोत आणि या जगात फार यातना सहन करतो.

तन्नो भवान् प्रणतशोकहराङ्‌घ्रियुग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वयकर्मपाशात् । यो भूभुजोऽयुतमतङ्गजवीर्यमेको बिभ्रद् रुरोध भवने मृगराडिवावीः

म्हणून, प्रभो, तुझ्या चरणी शरण गेलेल्या दु:खी लोकांचे दु:ख दूर करणाऱ्या तुझ्या पवित्र चरणांनी, आम्हाला मगधराजाच्या कर्माच्या जाळ्यातून मुक्त कर. तू एकटा, दहा हजार हत्तींचे बळ असलेला, त्या सिंहासारख्या राजाला, ज्याने आम्हाला आपल्या राजवाड्यात बंद केले होते, आवरलेस.

यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचक्र भग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीर्यम् । जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूढदर्पो युष्मत्प्रजा रुजति नोऽजित तद्विधेहि

जो राजाने जग जिंकण्यात आनंद मानला आणि ज्याचा गर्व प्रबळ होता, त्याचा तू, अनंत सामर्थ्य असलेला, दोनवीस वेळा युद्धात चक्र मोडून पराभव केला. आता तो तुझ्या प्रजेला त्रास देतो आहे; अजेय प्रभो, कृपया त्याला योग्य तो प्रत्युत्तर दे.

दूत उवाच - ( अनुष्टुप् ) इति मागधसंरुद्धा भवद्दर्शनकाङ्‌क्षिणः । प्रपन्नाः पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम्

दूत म्हणाला — मगधराजाने बंदिस्त केलेले हे सर्व, तुझ्या दर्शनाची आस धरून, तुझ्या चरणी शरण आले आहेत. या दु:खी लोकांना कृपया कल्याण लाभू दे.

श्रीशुक उवाच - राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षिः परमद्युतिः । बिभ्रत् पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रविः

श्रीशुक म्हणतो — राजदूत असे बोलत असताना, तेजस्वी देवर्षी नारद, पिंगट जटांचा भार घेत, सूर्याप्रमाणे अचानक प्रकट झाला.

तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सर्वलोकेश्वरेश्वरः । ववन्द उत्थितः शीर्ष्णा ससभ्यः सानुगो मुदा

त्याला पाहून, सर्व लोकांच्या स्वामी असलेल्या भगवान कृष्णाने, सभासदांसह आणि आपल्या अनुयायांसह आनंदाने उभा राहून, डोक्याने नमस्कार केला.

सभाजयित्वा विधिवत् कृतासनपरिग्रहम् । बभाषे सुनृतैर्वाक्यैः श्रद्धया तर्पयन् मुनिम्

त्याचा विधिपूर्वक सन्मान करून, आसन देऊन, कृष्णाने श्रद्धेने आणि प्रेमाने गोड शब्दांनी त्या ऋषीचे समाधान केले.

अपि स्विदद्य लोकानां त्रयाणां अकुतोभयम् । ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुणः

आज तीनही लोकांत सर्व काही सुरळीत आणि भयमुक्त आहे ना? प्रभो, तू जेव्हा लोकांमध्ये संचार करतोस, तेव्हा तुझ्या पुण्याचे वाढ होतेच.

न हि तेऽविदितं किञ्चित् लोकेषु ईश्वर कर्तृषु । अथ पृच्छामहे युष्मान् पाण्डवानां चिकीर्षितम्

हे सृष्टीच्या अधिपती, तुझ्यासाठी या लोकांत काहीही अज्ञात नाही. म्हणून आम्ही विचारतो — पांडव काय करणार आहेत?

श्रीनारद उवाच - ( मिश्र ) दृष्टा माया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्वसृजश्च मायिनः । भूतेषु भूमंश्चरतः स्वशक्तिभिः वह्नेरिवच्छन्नरुचो न मेऽद्‌भुतम्

श्री नारद म्हणाला — प्रभो, मी तुझी माया अनेकदा पाहिली आहे; ती अत्यंत कठीण आहे. विश्वनिर्माता आणि मायाधिपती असलेल्या तुझ्या सामर्थ्याने तू सर्वत्र वावरतोस, पण तुझी कीर्ती जशी लाकडात लपलेल्या अग्नीप्रमाणे लपलेली असते, त्यामुळे मला काहीच आश्चर्य वाटत नाही.

तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुं स्वमाययेदं सृजतो नियच्छतः । यद् विद्यमानात् मतयावभासते तस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने

तू या जगाची सृष्टी आणि संहार आपल्या मायेमुळे करतोस, तुझ्या या लीला समजून घेण्यास कोण पात्र आहे? जे काही दिसते ते केवळ बुद्धीचा प्रतिबिंब आहे. त्या सर्व भेदांपलीकडील तुझ्या स्वरूपाला मी नमस्कार करतो.

जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं न जानतोऽनर्थवहाच्छरीरतः । लीलावतारैः स्वयशः प्रदीपकं प्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये

जो जीवाला या संसारातून मुक्त करतो, ज्याला शरीराच्या दुःखाची जाणीवही नसते, आणि जो आपल्या लीला-अवतारांनी स्वतःची कीर्ती उजळवतो, त्या अज्ञानाचा अंधकार दूर करणाऱ्या तुला मी शरण जातो.

( अनुष्टुप् ) अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरलोकविडम्बनम् । राज्ञः पैतृष्वसेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्

तरीही, हे ब्राह्मण, मी सांगतो — तुझ्या पित्याच्या बहिणीचा मुलगा, तुझा भक्त असलेला राजा, मानवजगताला अचंबित करणारे जे काही करणार आहे, ते मी सांगतो.

यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः । पारमेष्ठ्यकामो नृपतिः तद्‌भवाननुमोदताम्

पांडुपुत्र, ब्रह्मदेवाच्या पदाची इच्छा धरून, राजसूय यज्ञाने तुझी पूजा करणार आहे, प्रभो. कृपया तू त्याच्या या यज्ञावर प्रसन्न हो.

तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादयः । दिदृक्षवः समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विनः

त्या श्रेष्ठ यज्ञात, देवा, तुझ्या दर्शनासाठी देवता आणि इतर कीर्तीमान राजे मोठ्या उत्सुकतेने एकत्र येतील.

श्रवणात् कीर्तनाद् ध्यानात् पूयन्तेऽन्तेवसायिनः । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिनः

हे ब्रह्मस्वरूप प्रभो, तुझ्या ऐकण्याने, कीर्तनाने किंवा ध्यानाने देखील, तुझ्या जवळ राहणारे शुद्ध होतात; मग जे तुला प्रत्यक्ष पाहतात किंवा स्पर्श करतात, त्यांचे काय वर्णन करावे!

( वसंततिलका ) यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम्

ज्याच्या चरणांचे निर्मळ यश आकाशात, पृथ्वीवर आणि पाताळात प्रसिद्ध आहे, ज्याचे पाणी स्वर्गात मंदाकिनी, पाताळात भोगवती आणि येथे गंगा म्हणून ओळखले जाते, ते चरणोदक संपूर्ण विश्वाला पावन करते.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) तत्र तेष्वात्मपक्षेष्व गृह्णत्सु विजिगीषया । वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशवः

श्रीशुक म्हणतो — तेव्हा, आपल्या बाजूचे लोक विजयाच्या इच्छेने पुढे सरसावत असताना, केशवाने हसत, गोड शब्दांनी आपल्या सेवक उद्धवाला संबोधले.

श्रीभगवानुवाच - त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन् मंत्रार्थतत्त्ववित् । अथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत्

श्रीभगवान म्हणाले — तूच आमचं खरं डोळं आहेस, आमचा जवळचा मित्र आहेस आणि सल्ल्याचं सार्थक तत्त्व जाणणारा आहेस. म्हणून, इथे काय करावं ते सांग; आम्हाला तुझ्यावर पूर्ण विश्वास आहे आणि आम्ही तसंच करू.