श्रीमद्भागवतपुराणम्

( वसंततिलका ) एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्तिः । रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्टः

अशा प्रकारे, मानवाच्या मार्गाचा अवलंब करत, सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी शक्ती धारण केलेल्या नारायणाने सोळा हजार निवडक स्त्रियांच्या मधे, त्यांच्या लाजऱ्या आणि प्रेमळ नजरा व हास्यांनी वेढलेला, आनंद उपभोगला.

यानीह विश्वविलयोद्‌भववृत्तिहेतुः कर्माण्यनन्यविषयाणि हरीश्चकार यस्त्वङ्ग गायति श्रृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद्‌भगवति ह्यपवर्गमार्गे

या जगाच्या निर्माण आणि संहाराचे कारण असलेली, आणि दुसरा कोणताही हेतू नसलेली, हरिने केलेली कृत्ये जो कोणी गातो, ऐकतो किंवा त्यांना मान्यता देतो, त्याच्या मनात भगवंताची भक्ती निर्माण होते आणि तो मुक्तीच्या मार्गावर जातो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे कृष्णगार्हस्थ्यदर्शनं नाम एकोनसप्ततिमोऽध्यायः

अशा रीतीने, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'कृष्णाच्या गृहस्थाश्रमाचे दर्शन' नावाचा एकोणसत्तरावा अध्याय संपला.

श्रीकृष्णस्याह्निककृत्यवर्णनं; युधिष्ठिरसंदेशमादाय नारदस्य, जरासंधकारानिबद्धनृपाणां संदेशमादाय दूतस्य चागमनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन् । गृहीतकण्ठ्यः पतिभिः भाधव्यो विरहातुराः

श्रीशुक म्हणाले — पहाटेच्या सुमारास, कोंबड्यांनी आरवले, आणि विरहाने व्याकुळ झालेल्या पतिव्रता स्त्रिया आपल्या पतींच्या मिठीत होत्या.

वयांस्यरूरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिनः । गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभिः

पक्षी जागे झाले आणि मंदारवनाच्या मंद वाऱ्यांनी प्रेरित होऊन, झोप न लागलेल्या गाण्यांनी कृष्णाची स्तुती करत असल्यासारखे वाटत होते.

मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यद् अतिशोभनम् । परिरम्भणविश्लेषात् प्रियबाह्वन्तरं गता

त्या सुंदर क्षणी, वैदर्भी आपल्या प्रियकराच्या मिठीत असताना, त्याच्यापासून दूर होणं तिला क्षणभरही सहन झालं नाही.

ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधवः । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमसः परम्

ब्रह्ममुहूर्ताला, माधव उठला, पाणी स्पर्श केले आणि प्रसन्न मनाने, अंधारापलीकडील स्वतःच्या स्वरूपाचे ध्यान केले.

( मिश्र ) एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययं स्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्‌भवनाशहेतुभिः स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम्

तो एकमेव, स्वतः प्रकाशमान, अद्वितीय आणि अविनाशी आहे; त्याची स्वभावतः शुद्धता कायम आहे. ज्याला ब्रह्म म्हणतात, त्याच्या शक्तींमुळे सृष्टी आणि संहार घडतात, आणि त्याच्याच आनंदाचा अनुभव त्या शक्तींमधून प्रकट होतो.

अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधि क्रियाकलापं परिधाय वाससी । चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यतः

नंतर, शुद्ध पाण्यात स्नान करून, स्वच्छ वस्त्र परिधान करून, सर्वश्रेष्ठ पुरुषाने योग्य त्या पद्धतीने सर्व विधी केले; अग्निहोत्र केले, आणि मौनाने ब्रह्माचा जप केला.

( अनुष्टुप् ) उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मनः कलाः । देवान् ऋषीन् पितॄन् वृद्धान् विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान्

उगवत्या सूर्याला नमस्कार करून, आपल्या आत्म्याच्या अंशांना तृप्त केले; देव, ऋषी, पितर, वडीलधारी आणि ब्राह्मण यांची भक्तीने पूजा केली.

धेनूनां रुक्मश्रृङ्गीणां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम्

त्याने ब्राह्मणांना सोन्याच्या शिंगांच्या, सद्गुणी, मोत्यांच्या माळांनी सजवलेल्या, दूध देणाऱ्या, निरोगी, वासरांसह आणि सुंदर वस्त्र असलेल्या गायी दिल्या.

ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलैः सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने

त्याने दररोज सजवलेल्या ब्राह्मणांना रुपेरी खुर असलेल्या गायी, उत्तम वस्त्रे, मृगचर्म आणि तीळ यांसह दिल्या.

गोविप्रदेवतावृद्ध गुरून् भूतानि सर्वशः । नमस्कृत्यात्मसंभूतीः मङ्गलानि समस्पृशत्

त्यांनी गायी, ब्राह्मण, देवता, वडील, गुरु आणि सर्व जीवांना वंदन केले. मग स्वतःच्या शुभ वस्तूंना स्पर्श करून, त्यांनी मंगल आशीर्वाद घेतले.

आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् । वासोभिर्भूषणैः स्वीयैः दिव्यस्रग् अनुलेपनैः

माणसांचा खरा अलंकार असलेल्या त्याने स्वतःच्या वस्त्रांनी, दागिन्यांनी, दिव्य हारांनी आणि सुगंधी उटण्यांनी स्वतःला सजवले.

अवेक्ष्याज्यं तथाऽऽदर्शं गोवृषद्विजदेवताः । कामांश्च सर्ववर्णानां पौरान्तःपुरचारिणाम् । प्रदाप्य प्रकृतीः कामैः प्रतोष्य प्रत्यनन्दत

त्यांनी यज्ञातील अग्नी आणि आरसा पाहिला, गायी, बैल, ब्राह्मण आणि देवांना दान दिले. सर्व जातींच्या नगरातील आणि अंतःपुरातील स्त्रियांच्या इच्छा पूर्ण करून त्यांना आनंद दिला आणि त्यांचे शुभाशीर्वाद घेतले.

संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्‌ताम्बूलानुलेपनैः । सुहृदः प्रकृतीर्दारान् उपायुङ्क्त ततः स्वयम्

त्यांनी प्रथम ब्राह्मणांना हार, तांबूल आणि उटणे दिले. मग मित्र, सेवक आणि पत्नी यांनाही वाटले आणि शेवटी स्वतःही त्याचा आस्वाद घेतला.

तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्‌भुतम् । सुग्रीवाद्यैर्हयैर्युक्तं प्रणम्यावस्थितोऽग्रतः

तेवढ्यात सूताने अद्भुत असा रथ आणला, सुग्रीव आणि इतर घोड्यांनी जोडलेला. त्याने वंदन करून समोर उभा राहिला.

गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस्तमथारुहत् । सात्यक्युद्धवसंयुक्तः पूर्वाद्रिमिव भास्करः

त्यांनी सारथ्याचा हात हातात घेऊन रथावर चढले. सात्यकी आणि उद्धव यांच्या सोबत ते पूर्व दिशेला उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसले.

ईक्षितोऽन्तःपुरस्त्रीणां सव्रीडप्रेमवीक्षितैः । कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगात् जातहासो हरन् मनः

अंतःपुरातील स्त्रियांनी लाजरी, प्रेमळ नजरेने त्यांच्याकडे पाहिले. मोठ्या अवघडीनं त्यांना सोडून, ते हसत हसत निघाले आणि सर्वांच्या मनाला भुरळ घातली.

सुधर्माख्यां सभां सर्वैः वृष्णिभिः परिवारितः । प्राविशद् यन्निविष्टानां न सन्त्यङ्ग षडूर्मयः

सर्व वृष्णी लोकांनी वेढलेले असताना, त्यांनी सुदर्मा नावाच्या सभागृहात प्रवेश केला, जिथे बसलेल्या लोकांना सहा प्रकारच्या दुःखांचा स्पर्शही होत नाही.

( वंशस्था ) तत्रोपविष्टः परमासने विभुः बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन् । वृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमो यथोडुराजो दिवि तारकागणैः

तेथे परम आसनावर बसलेले भगवान आपल्या तेजाने सर्व दिशांना उजळून टाकत होते. शूर यदुवंशीयांनी वेढलेले, ते आकाशातील ताऱ्यांत चंद्रासारखे भासत होते.

( अनुष्टुप् ) तत्रोपमंत्रिणो राजन् नानाहास्यरसैर्विभुम् । उपतस्थुर्नटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवैः पृथक्

राजा, तेथे सभेचे प्रमुख आणि नृत्यगुरु विविध हास्य आणि आनंदाने भगवानाजवळ आले. नर्तिकांनी वेगवेगळ्या तांडव नृत्यांची प्रस्तुती केली.

मृदङ्गवीणामुरज वेणुतालदरस्वनैः । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधवन्दिनः

मृदंग, वीणा, मुरज, बासरी आणि ताल यांच्या गजरात सर्वांनी नृत्य केले, गाणे गायले आणि स्तुती केली. सूत, मागध आणि गायकांनी त्यांची कीर्ती गायली.

तत्राहुर्ब्राह्मणाः केचित् आसीना ब्रह्मवादिनः । पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथाः

तेथे काही ब्राह्मण, जे वेदज्ञ होते, बसून पूर्वीच्या पुण्यशाली राजांची कथा सांगत होते.

तत्रैकः पुरुषो राजन् आगतोऽपूर्वदर्शनः । विज्ञापितो भगवते प्रतीहारैः प्रवेशितः

तेवढ्यात, राजन, एक अद्भुत रूपाचा पुरुष आला. दारपालांनी त्याची माहिती भगवानाला दिली आणि त्याला आत आणले.

स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः । राज्ञामावेदयद् दुखं जरासन्धनिरोधजम्

त्याने कृष्णाला, परमेश्वराला, हात जोडून वंदन केले आणि राजांना जरासंधाच्या बंदीगृहातील दुःख सांगितले.

ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपाः । प्रसह्य रुद्धास्तेनासन् अयुते द्वे गिरिव्रजे

जे राजे त्याच्या दिग्विजयाला नमले नाहीत, त्यांना त्याने जबरदस्तीने पकडून ठेवले. गिरिव्रजामध्ये दोन दहा हजार राजे बंद आहेत.

राजान ऊचुः - कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भवभीताः पृथग्धियः

राजे म्हणाले: 'कृष्णा, कृष्णा, अपरिमित आत्मा, शरण आलेल्यांच्या भीतीचा नाश करणारा, आम्ही या संसाराच्या भीतीने आणि मनाने गोंधळलेले तुझ्या शरण आलो आहोत.'

( वसंततिलका ) लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै

हा जग सतत अधर्मात गुंतलेला आहे आणि चांगुलपणाकडे दुर्लक्ष करतो. पण तुझ्या प्रेरणेने केलेले हे कर्म तुझी पूजा करण्यासाठी आहे. जो कितीही बलवान असला तरी, जागरण करणाऱ्याची जीवनाची आशा क्षणात संपवतो, त्याला आमचा नमस्कार असो.