श्रीमद्भागवतपुराणम्

मंत्रयन्तं च कस्मिंश्चित् मंत्रिभिश्चोद्धवादिभिः । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम्

कुठे तो उद्धव वगैरे मंत्र्यांबरोबर सल्लामसलत करत होता; कुठे राजमहिषींमध्ये वेढला जाऊन जलक्रीडा करत होता.

कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गाः स्वलङ्कृताः । इतिहासपुराणानि श्रृण्वन्तं मङ्गलानि च

कुठे तो मुख्य ब्राह्मणांना सुंदर सजवलेल्या गायी देत होता; कुठे शुभ इतिहास आणि पुराणे ऐकत होता.

हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानं अर्थकामौ च कुत्रचित्

कधी तो घरात आपल्या प्रियेसोबत हास्यकथा सांगत हसत होता; कुठे धर्माचरण करत होता, तर कुठे अर्थ आणि कामाच्या गोष्टींमध्ये मग्न होता.

ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगैः सपर्यया

एका ठिकाणी तो एकटाच बसून, प्रकृतीपलीकडील परम पुरुषाचे ध्यान करत होता; कुठे गुरूंची सेवा सुखोपभोग व अर्पणांनी करत होता.

कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम्

कुठे केशव काहींशी युद्ध करत होता, तर कुठे काहींशी संधी करत होता; कुठे तो रामासोबत बसून सज्जनांच्या कल्याणाचा विचार करत होता.

पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः

योग्य वेळी, त्याने आपल्या मुला-मुलींच्या विवाहाची व्यवस्था केली, त्यांना योग्य जोडीदार आणि संपत्ती दिली.

प्रस्थापनोपनयनैः अपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे

अपत्यांच्या प्रस्थान व उपनयनासारख्या मोठ्या समारंभांचा उत्सव त्याने केला; हे पाहून योगेश्वराच्या या लीला पाहून सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.

यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितैः । पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभिः

कुठे तो सर्व देवांची सामर्थ्यशाली यज्ञांनी पूजा करत होता; कुठे विहिरी, बागा, मठ वगैरे करून धर्माची पूर्तता करत होता.

चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् । घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवैः

कुठे तो सिंधू जातीच्या घोड्यावर बसून, यदुवंशीयांसह शिकार करत होता; तिथे तो यज्ञासाठी योग्य अशा प्राण्यांचा वध करत होता.

अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिषु अन्तःपुरगृहादिषु । क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्‌भावबुभुत्सया

अप्रकट रूपाने, तो अंतःपुरातील घरांमध्ये व इतर ठिकाणी योगेश्वर विविध भाव अनुभवण्यासाठी संचार करत होता.

अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीं ईयुषो गतिम्

मग नारद, योगमायेचे अद्भुत लीला आणि त्याने घेतलेली मानवी वागणूक पाहून, हृषीकेशाकडे हसत हसत बोलला.

विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् । योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया

तुझी योगमाया आम्हाला माहीत आहे, जी मायाबाजीत पटाईत असलेल्यांनाही सहज दिसत नाही; योगेश्वराच्या चरणांची सेवा केल्यामुळेच ती तेजाने प्रकट होते.

अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाऽऽप्लुतान् । पर्यटामि तवोद्‌गायन् लीला भुवनपावनीम्

देवा, तुझ्या कीर्तीने ओसंडून वाहणाऱ्या लोकांमध्ये मला जाऊ दे. मी तुझ्या लीला गात, या जगाला पावन करणाऱ्या कथा सांगत फिरेन.

श्रीभगवानुवाच - ब्रह्मन्धन्नस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन्लोकमिमं आस्थितः पुत्र मा खिदः

श्रीभगवान म्हणाले — मी गृहस्थधर्म सांगणारा आणि करणारा आहे, त्यांच्या संमतीनेच हे करतो. हे शिकवण्यासाठी मी या जगात आलो आहे. पुत्रा, तू दुःखी होऊ नकोस.

श्रीशुक उवाच - इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह

श्रीशुक म्हणाले — अशा प्रकारे, जेव्हा तो गृहस्थांच्या पावन कर्तव्यांचे पालन करीत होता, तेव्हा त्याने सर्व घरांमध्ये एकाच परमात्म्याला वास करताना पाहिले.

कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुकः

कृष्णाच्या अमर्याद सामर्थ्याची आणि योगमायेची ही महान लीला पुन्हा पुन्हा पाहून तो ऋषी आश्चर्यचकित झाला आणि त्याच्या मनात कुतूहल निर्माण झाले.

इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना । सम्यक् सभाजितः प्रीतः तमेवानुस्मरन् ययौ

अर्थ, काम आणि धर्म या कर्तव्यांत पूर्णपणे मन लावून कृष्णाने त्याचा आदर केला. तो प्रसन्न मनाने, फक्त त्याचाच स्मरण करत, निघून गेला.

( वसंततिलका ) एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्तिः । रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्टः

अशा प्रकारे, मानवाच्या मार्गाचा अवलंब करत, सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी शक्ती धारण केलेल्या नारायणाने सोळा हजार निवडक स्त्रियांच्या मधे, त्यांच्या लाजऱ्या आणि प्रेमळ नजरा व हास्यांनी वेढलेला, आनंद उपभोगला.

यानीह विश्वविलयोद्‌भववृत्तिहेतुः कर्माण्यनन्यविषयाणि हरीश्चकार यस्त्वङ्ग गायति श्रृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद्‌भगवति ह्यपवर्गमार्गे

या जगाच्या निर्माण आणि संहाराचे कारण असलेली, आणि दुसरा कोणताही हेतू नसलेली, हरिने केलेली कृत्ये जो कोणी गातो, ऐकतो किंवा त्यांना मान्यता देतो, त्याच्या मनात भगवंताची भक्ती निर्माण होते आणि तो मुक्तीच्या मार्गावर जातो.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे कृष्णगार्हस्थ्यदर्शनं नाम एकोनसप्ततिमोऽध्यायः

अशा रीतीने, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'कृष्णाच्या गृहस्थाश्रमाचे दर्शन' नावाचा एकोणसत्तरावा अध्याय संपला.

श्रीकृष्णस्याह्निककृत्यवर्णनं; युधिष्ठिरसंदेशमादाय नारदस्य, जरासंधकारानिबद्धनृपाणां संदेशमादाय दूतस्य चागमनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन् । गृहीतकण्ठ्यः पतिभिः भाधव्यो विरहातुराः

श्रीशुक म्हणाले — पहाटेच्या सुमारास, कोंबड्यांनी आरवले, आणि विरहाने व्याकुळ झालेल्या पतिव्रता स्त्रिया आपल्या पतींच्या मिठीत होत्या.

वयांस्यरूरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिनः । गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभिः

पक्षी जागे झाले आणि मंदारवनाच्या मंद वाऱ्यांनी प्रेरित होऊन, झोप न लागलेल्या गाण्यांनी कृष्णाची स्तुती करत असल्यासारखे वाटत होते.

मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यद् अतिशोभनम् । परिरम्भणविश्लेषात् प्रियबाह्वन्तरं गता

त्या सुंदर क्षणी, वैदर्भी आपल्या प्रियकराच्या मिठीत असताना, त्याच्यापासून दूर होणं तिला क्षणभरही सहन झालं नाही.

ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधवः । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमसः परम्

ब्रह्ममुहूर्ताला, माधव उठला, पाणी स्पर्श केले आणि प्रसन्न मनाने, अंधारापलीकडील स्वतःच्या स्वरूपाचे ध्यान केले.

( मिश्र ) एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययं स्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्‌भवनाशहेतुभिः स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम्

तो एकमेव, स्वतः प्रकाशमान, अद्वितीय आणि अविनाशी आहे; त्याची स्वभावतः शुद्धता कायम आहे. ज्याला ब्रह्म म्हणतात, त्याच्या शक्तींमुळे सृष्टी आणि संहार घडतात, आणि त्याच्याच आनंदाचा अनुभव त्या शक्तींमधून प्रकट होतो.

अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधि क्रियाकलापं परिधाय वाससी । चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यतः

नंतर, शुद्ध पाण्यात स्नान करून, स्वच्छ वस्त्र परिधान करून, सर्वश्रेष्ठ पुरुषाने योग्य त्या पद्धतीने सर्व विधी केले; अग्निहोत्र केले, आणि मौनाने ब्रह्माचा जप केला.

( अनुष्टुप् ) उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मनः कलाः । देवान् ऋषीन् पितॄन् वृद्धान् विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान्

उगवत्या सूर्याला नमस्कार करून, आपल्या आत्म्याच्या अंशांना तृप्त केले; देव, ऋषी, पितर, वडीलधारी आणि ब्राह्मण यांची भक्तीने पूजा केली.

धेनूनां रुक्मश्रृङ्गीणां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम्

त्याने ब्राह्मणांना सोन्याच्या शिंगांच्या, सद्गुणी, मोत्यांच्या माळांनी सजवलेल्या, दूध देणाऱ्या, निरोगी, वासरांसह आणि सुंदर वस्त्र असलेल्या गायी दिल्या.

ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलैः सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने

त्याने दररोज सजवलेल्या ब्राह्मणांना रुपेरी खुर असलेल्या गायी, उत्तम वस्त्रे, मृगचर्म आणि तीळ यांसह दिल्या.