श्रीमद्भागवतपुराणम्

तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री पर्यङ्कतः सकलधर्मभृतां वरिष्ठः । आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे

त्यांना पाहताच, सर्व धर्मांचे श्रेष्ठ पालन करणारे भगवान श्रीकृष्ण त्वरित पलंगावरून उठले, मुकुटधारी शिराने नम्रतेने नारदांच्या पायांना वंदन केले, आणि हात जोडून त्यांना आपल्या आसनावर बसवले.

तस्यावनिज्य चरणौ तदपः स्वमूर्ध्ना बिभ्रज्जगद्‌गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्‌गुणनाम युक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम्

श्रीकृष्णांनी नारदांच्या पायांचे पाणी घेतले, ते पाणी स्वतःच्या डोक्यावर ठेवले, जरी ते जगाचे गुरु आणि सज्जनांचे स्वामी असले तरी; कारण 'ब्रह्मण्यदेव' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या त्यांच्या पायांचे पावित्र्य हेच सर्व तीर्थांचे मूळ आहे.

संपूज्य देवऋषिवर्यमृषिः पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्

देवर्षी नारदांचा विधिपूर्वक सन्मान करून, प्राचीन ॠषी, नरांचे मित्र नारायण, मधुर व मोजक्या शब्दांत म्हणाले, 'प्रभो, भगवंत, आम्ही तुमच्यासाठी काय करू?'

श्रीनारद उवाच - नैवाद्‌भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् । निःश्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु

श्री नारद म्हणाले: 'हे विश्वाचे नाथ, सर्व लोकांमध्ये मैत्री, दुष्टांवर संयम दाखवणे हे तुमच्यासाठी काहीच आश्चर्य नाही; कारण जगाच्या कल्याणासाठी, तुम्ही स्वेच्छेने अवतार घेऊन त्याचे पालन व रक्षण करता, हे आम्हाला ठाऊक आहे.'

दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात्

तुमचे पावन पाय, जे लोकांना मुक्ती देतात, ब्रह्मा व इतर ज्ञानींच्या अंतःकरणात ध्यानात येतात, आणि संसाराच्या विहिरीत पडलेल्यांना आधार देतात, ते मी पाहिले; मी त्यांचे ध्यान करत फिरतो—माझ्यावर कृपा करा, म्हणजे मला नेहमी आठवण राहील.

( अनुष्टुप् ) ततोऽन्यदाविशद्‌ गेहं कृष्णपत्‍न्याः स नारदः । योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया

नंतर, दुसऱ्या दिवशी, नारदांनी योगेश्वरांच्या योगमायेचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी श्रीकृष्णाच्या दुसऱ्या पत्नीच्या घरात प्रवेश केला.

दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः

तेथे तो आपल्या प्रिय पत्नीबरोबर आणि उद्धवाबरोबर फासे खेळत होता. त्याची अत्यंत भक्तीने, उठून, आसन देऊन आणि इतर आदराने पूजा केली जात होती.

पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदाऽऽयातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानां अपूर्णैरस्मदादिभिः

तेव्हा, जणू काही न कळणाऱ्यासारखे विचारले गेले, 'भगवाना, आपण कधी आलात? आम्हांसारख्या अपूर्ण लोकांनी पूर्ण असणाऱ्यांसाठी काय करावे?''

अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद्‌ गृहम्

तरीही, 'हे ब्राह्मण, हे सुंदर जन्माविषयी आम्हाला सांग,' असे म्हटल्यावर, तो आश्चर्यचकित होऊन उठला आणि काहीही न बोलता दुसऱ्या घरात गेला.

तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् । ततोऽन्यस्मिन्गृहेऽपश्यन् मज्जनाय कृतोद्यमम्

तेथेही त्याने गोविंदाला आपल्या लहान मुलांना लाड करताना पाहिले; मग दुसऱ्या घरात त्याला स्नानाची तयारी करताना पाहिले.

जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखैः । भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम्

कुठे तो यज्ञाग्नीमध्ये आहुती देत होता, पाच प्रकारच्या यज्ञांनी पूजा करत होता, कुठे ब्राह्मणांना जेवू घालत होता, आणि कुठे स्वतः उरलेले अन्न खात होता.

क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु

कुठे तो संध्याकाळी बसून, वाणी संयमित ठेवून वेद जप करत होता; तर कुठे तलवार आणि ढालीसह धनुर्धारींच्या वाटेवर चालत होता.

अश्वैर्गजै रथैः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभिः

कुठे तो घोडे, हत्ती आणि रथांसह बलरामाबरोबर फिरत होता; कुठे पलंगावर पहुडलेला, गायकांकडून स्तुती ऐकत होता.

मंत्रयन्तं च कस्मिंश्चित् मंत्रिभिश्चोद्धवादिभिः । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम्

कुठे तो उद्धव वगैरे मंत्र्यांबरोबर सल्लामसलत करत होता; कुठे राजमहिषींमध्ये वेढला जाऊन जलक्रीडा करत होता.

कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गाः स्वलङ्कृताः । इतिहासपुराणानि श्रृण्वन्तं मङ्गलानि च

कुठे तो मुख्य ब्राह्मणांना सुंदर सजवलेल्या गायी देत होता; कुठे शुभ इतिहास आणि पुराणे ऐकत होता.

हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानं अर्थकामौ च कुत्रचित्

कधी तो घरात आपल्या प्रियेसोबत हास्यकथा सांगत हसत होता; कुठे धर्माचरण करत होता, तर कुठे अर्थ आणि कामाच्या गोष्टींमध्ये मग्न होता.

ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगैः सपर्यया

एका ठिकाणी तो एकटाच बसून, प्रकृतीपलीकडील परम पुरुषाचे ध्यान करत होता; कुठे गुरूंची सेवा सुखोपभोग व अर्पणांनी करत होता.

कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम्

कुठे केशव काहींशी युद्ध करत होता, तर कुठे काहींशी संधी करत होता; कुठे तो रामासोबत बसून सज्जनांच्या कल्याणाचा विचार करत होता.

पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः

योग्य वेळी, त्याने आपल्या मुला-मुलींच्या विवाहाची व्यवस्था केली, त्यांना योग्य जोडीदार आणि संपत्ती दिली.

प्रस्थापनोपनयनैः अपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे

अपत्यांच्या प्रस्थान व उपनयनासारख्या मोठ्या समारंभांचा उत्सव त्याने केला; हे पाहून योगेश्वराच्या या लीला पाहून सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.

यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितैः । पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभिः

कुठे तो सर्व देवांची सामर्थ्यशाली यज्ञांनी पूजा करत होता; कुठे विहिरी, बागा, मठ वगैरे करून धर्माची पूर्तता करत होता.

चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् । घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवैः

कुठे तो सिंधू जातीच्या घोड्यावर बसून, यदुवंशीयांसह शिकार करत होता; तिथे तो यज्ञासाठी योग्य अशा प्राण्यांचा वध करत होता.

अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिषु अन्तःपुरगृहादिषु । क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्‌भावबुभुत्सया

अप्रकट रूपाने, तो अंतःपुरातील घरांमध्ये व इतर ठिकाणी योगेश्वर विविध भाव अनुभवण्यासाठी संचार करत होता.

अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीं ईयुषो गतिम्

मग नारद, योगमायेचे अद्भुत लीला आणि त्याने घेतलेली मानवी वागणूक पाहून, हृषीकेशाकडे हसत हसत बोलला.

विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् । योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया

तुझी योगमाया आम्हाला माहीत आहे, जी मायाबाजीत पटाईत असलेल्यांनाही सहज दिसत नाही; योगेश्वराच्या चरणांची सेवा केल्यामुळेच ती तेजाने प्रकट होते.

अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाऽऽप्लुतान् । पर्यटामि तवोद्‌गायन् लीला भुवनपावनीम्

देवा, तुझ्या कीर्तीने ओसंडून वाहणाऱ्या लोकांमध्ये मला जाऊ दे. मी तुझ्या लीला गात, या जगाला पावन करणाऱ्या कथा सांगत फिरेन.

श्रीभगवानुवाच - ब्रह्मन्धन्नस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन्लोकमिमं आस्थितः पुत्र मा खिदः

श्रीभगवान म्हणाले — मी गृहस्थधर्म सांगणारा आणि करणारा आहे, त्यांच्या संमतीनेच हे करतो. हे शिकवण्यासाठी मी या जगात आलो आहे. पुत्रा, तू दुःखी होऊ नकोस.

श्रीशुक उवाच - इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह

श्रीशुक म्हणाले — अशा प्रकारे, जेव्हा तो गृहस्थांच्या पावन कर्तव्यांचे पालन करीत होता, तेव्हा त्याने सर्व घरांमध्ये एकाच परमात्म्याला वास करताना पाहिले.

कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुकः

कृष्णाच्या अमर्याद सामर्थ्याची आणि योगमायेची ही महान लीला पुन्हा पुन्हा पाहून तो ऋषी आश्चर्यचकित झाला आणि त्याच्या मनात कुतूहल निर्माण झाले.