श्रीमद्भागवतपुराणम्

उत्फुल्लेन्दीवराम्भोज कह्लारकुमुदोत्पलैः । छुरितेषु सरःसूच्चैः कूजितां हंससारसैः

तेथील सरोवरे उमललेल्या निळ्या कमळांनी, पांढऱ्या आणि लाल कमळांनी, कुमुदांनी आणि सुंदर जलपुष्पांनी सजलेली होती; उंच गवतांनी भरलेली आणि हंस व बगळ्यांच्या कुजनाने निनादत होती.

प्रासादलक्षैर्नवभिः जुष्टां स्फाटिकराजतैः । महामरकतप्रख्यैः स्वर्णरत्‍नपरिच्छदैः

ती नगरी नव्याने बांधलेल्या नऊ लाख स्फटिक व चांदीच्या प्रासादांनी, मोठ्या पाचूसारख्या भासणाऱ्या, सोन्याच्या व रत्नांच्या अलंकारांनी सुशोभित होती.

( मिश्र ) विभक्तरथ्यापथचत्वरापणैः शालासभाभी रुचिरां सुरालयैः । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताका ध्वजवारितातपाम्

तेथील रस्ते, गल्ल्या, चौक, बाजारपेठा वेगवेगळ्या होत्या; सुंदर सभागृहं, राजवाडे आणि देवालये उभी होती; रस्ते, अंगणे, गल्ल्या, उंबरठे पाण्याने शिंपडलेले होते, आणि झेंडे, पताका उन्हापासून सावली देत होत्या.

( अनुष्टुप् ) तस्यामन्तःपुरं श्रीमद् अर्चितं सर्वधिष्ण्यपैः । हरेः स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम्

त्या राजवाड्याच्या अंतःपुरात सर्व गृहस्थांनी पूजलेली श्रीमंत शोभा होती; तेथे हरिचे कौशल्य पूर्णपणे प्रकट झाले होते, जणू काही विश्वकर्म्यानेच ते घडविले आहे.

तत्र षोडशभिः सद्म सहस्रैः समलङ्कृतम् । विवेशैकतमं शौरेः पत्‍नीनां भवनं महत्

त्या सोळा हजार सुंदर सजवलेल्या राजवाड्यांपैकी एका मोठ्या महालात, शौरिकांच्या एका पत्नीच्या निवासस्थानी नारदांनी प्रवेश केला.

विष्टब्धं विद्रुमस्तंभैः वैदूर्यफलकोत्तमैः । इन्द्रनीलमयैः कुड्यैः जगत्या चाहतत्विषा

तो महाल प्रवाळाच्या खांबांनी आधारलेला होता, उत्तम वैडूर्याच्या फरशा, निळ्या नवरत्नांच्या भिंती, आणि जमिनीवर अनोखी तेजस्विता पसरलेली होती.

वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभिः । दान्तैरासनपर्यङ्कैः मण्युत्तमपरिष्कृतैः

विश्वकर्म्याने घडवलेल्या, मोत्यांच्या माळांनी लटकणाऱ्या छत्र्या, आणि हत्तीच्या दातांनी व उत्तम रत्नांनी सजवलेल्या आसने व पलंग तेथे होते.

दासीभिर्निष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भिः सकञ्चुकोष्णीष सुवस्त्रमणिकुण्डलैः

तेथे गळ्यात दागिने नसलेल्या, पण सुंदर वस्त्रांनी सजलेल्या दासी, आणि उत्तम वस्त्रे, कमरपट्टे, पागोट्या व रत्नमय कुंडले घातलेल्या पुरुषांनी सजावट केली होती.

( वसंततिलका ) रत्‍नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षैः निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्तः

रत्नांच्या दिव्यांच्या प्रकाशाने अंधार नाहीसा झाला होता; विविध गॅलऱ्यांमध्ये मोर नाचत होते, सुगंधी धूप व पूजेची सामग्री मांडलेली होती, आणि ज्ञानीजन, बाहेर पडताना, आनंदाने गात होते.

तस्मिन्समानगुणरूपवयःसुवेष दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या । विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या

तेथे गुण, रूप, वय आणि वेष यांत समान असलेल्या हजारो दासींमध्ये, नारदांनी पाहिले की, राणी सुवर्णहाताच्या चामराने सात्वतपतीचे सेवण करत होती.

तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री पर्यङ्कतः सकलधर्मभृतां वरिष्ठः । आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे

त्यांना पाहताच, सर्व धर्मांचे श्रेष्ठ पालन करणारे भगवान श्रीकृष्ण त्वरित पलंगावरून उठले, मुकुटधारी शिराने नम्रतेने नारदांच्या पायांना वंदन केले, आणि हात जोडून त्यांना आपल्या आसनावर बसवले.

तस्यावनिज्य चरणौ तदपः स्वमूर्ध्ना बिभ्रज्जगद्‌गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्‌गुणनाम युक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम्

श्रीकृष्णांनी नारदांच्या पायांचे पाणी घेतले, ते पाणी स्वतःच्या डोक्यावर ठेवले, जरी ते जगाचे गुरु आणि सज्जनांचे स्वामी असले तरी; कारण 'ब्रह्मण्यदेव' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या त्यांच्या पायांचे पावित्र्य हेच सर्व तीर्थांचे मूळ आहे.

संपूज्य देवऋषिवर्यमृषिः पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्

देवर्षी नारदांचा विधिपूर्वक सन्मान करून, प्राचीन ॠषी, नरांचे मित्र नारायण, मधुर व मोजक्या शब्दांत म्हणाले, 'प्रभो, भगवंत, आम्ही तुमच्यासाठी काय करू?'

श्रीनारद उवाच - नैवाद्‌भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् । निःश्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु

श्री नारद म्हणाले: 'हे विश्वाचे नाथ, सर्व लोकांमध्ये मैत्री, दुष्टांवर संयम दाखवणे हे तुमच्यासाठी काहीच आश्चर्य नाही; कारण जगाच्या कल्याणासाठी, तुम्ही स्वेच्छेने अवतार घेऊन त्याचे पालन व रक्षण करता, हे आम्हाला ठाऊक आहे.'

दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात्

तुमचे पावन पाय, जे लोकांना मुक्ती देतात, ब्रह्मा व इतर ज्ञानींच्या अंतःकरणात ध्यानात येतात, आणि संसाराच्या विहिरीत पडलेल्यांना आधार देतात, ते मी पाहिले; मी त्यांचे ध्यान करत फिरतो—माझ्यावर कृपा करा, म्हणजे मला नेहमी आठवण राहील.

( अनुष्टुप् ) ततोऽन्यदाविशद्‌ गेहं कृष्णपत्‍न्याः स नारदः । योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया

नंतर, दुसऱ्या दिवशी, नारदांनी योगेश्वरांच्या योगमायेचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी श्रीकृष्णाच्या दुसऱ्या पत्नीच्या घरात प्रवेश केला.

दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः

तेथे तो आपल्या प्रिय पत्नीबरोबर आणि उद्धवाबरोबर फासे खेळत होता. त्याची अत्यंत भक्तीने, उठून, आसन देऊन आणि इतर आदराने पूजा केली जात होती.

पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदाऽऽयातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानां अपूर्णैरस्मदादिभिः

तेव्हा, जणू काही न कळणाऱ्यासारखे विचारले गेले, 'भगवाना, आपण कधी आलात? आम्हांसारख्या अपूर्ण लोकांनी पूर्ण असणाऱ्यांसाठी काय करावे?''

अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद्‌ गृहम्

तरीही, 'हे ब्राह्मण, हे सुंदर जन्माविषयी आम्हाला सांग,' असे म्हटल्यावर, तो आश्चर्यचकित होऊन उठला आणि काहीही न बोलता दुसऱ्या घरात गेला.

तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् । ततोऽन्यस्मिन्गृहेऽपश्यन् मज्जनाय कृतोद्यमम्

तेथेही त्याने गोविंदाला आपल्या लहान मुलांना लाड करताना पाहिले; मग दुसऱ्या घरात त्याला स्नानाची तयारी करताना पाहिले.

जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखैः । भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम्

कुठे तो यज्ञाग्नीमध्ये आहुती देत होता, पाच प्रकारच्या यज्ञांनी पूजा करत होता, कुठे ब्राह्मणांना जेवू घालत होता, आणि कुठे स्वतः उरलेले अन्न खात होता.

क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु

कुठे तो संध्याकाळी बसून, वाणी संयमित ठेवून वेद जप करत होता; तर कुठे तलवार आणि ढालीसह धनुर्धारींच्या वाटेवर चालत होता.

अश्वैर्गजै रथैः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभिः

कुठे तो घोडे, हत्ती आणि रथांसह बलरामाबरोबर फिरत होता; कुठे पलंगावर पहुडलेला, गायकांकडून स्तुती ऐकत होता.

मंत्रयन्तं च कस्मिंश्चित् मंत्रिभिश्चोद्धवादिभिः । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम्

कुठे तो उद्धव वगैरे मंत्र्यांबरोबर सल्लामसलत करत होता; कुठे राजमहिषींमध्ये वेढला जाऊन जलक्रीडा करत होता.

कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गाः स्वलङ्कृताः । इतिहासपुराणानि श्रृण्वन्तं मङ्गलानि च

कुठे तो मुख्य ब्राह्मणांना सुंदर सजवलेल्या गायी देत होता; कुठे शुभ इतिहास आणि पुराणे ऐकत होता.

हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानं अर्थकामौ च कुत्रचित्

कधी तो घरात आपल्या प्रियेसोबत हास्यकथा सांगत हसत होता; कुठे धर्माचरण करत होता, तर कुठे अर्थ आणि कामाच्या गोष्टींमध्ये मग्न होता.

ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगैः सपर्यया

एका ठिकाणी तो एकटाच बसून, प्रकृतीपलीकडील परम पुरुषाचे ध्यान करत होता; कुठे गुरूंची सेवा सुखोपभोग व अर्पणांनी करत होता.

कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम्

कुठे केशव काहींशी युद्ध करत होता, तर कुठे काहींशी संधी करत होता; कुठे तो रामासोबत बसून सज्जनांच्या कल्याणाचा विचार करत होता.

पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः

योग्य वेळी, त्याने आपल्या मुला-मुलींच्या विवाहाची व्यवस्था केली, त्यांना योग्य जोडीदार आणि संपत्ती दिली.