श्रीमद्भागवतपुराणम्

अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असंबद्धा गिरो रुक्षाः कः सहेतानुशासीता

अहो, श्रीमंती लोकांना जसं धनाचा गर्व चढतो, तसंच गर्विष्ठ आणि मद्यपी लोकांसारख्या त्यांची वाणी असंबद्ध आणि कठोर होते. अशा लोकांना कोण सहन करील किंवा त्यांना कोण समजावेल?

अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षितः । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम्

तो अत्यंत रागावला आणि म्हणाला, 'आज मी पृथ्वीवरून कौरवांचा नामोनिशाण मिटवीन!' मग त्याने आपले हल उचलले आणि जणू काही तीनही लोकांना जाळायला निघाला.

लाङ्गलाग्रेण नगरं उद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षितः

रागाच्या भरात त्याने आपल्या हलाच्या टोकाने हस्तिनापूर नगरी फाडली आणि ती ओढत गंगेच्या दिशेने नेऊ लागला, जणू काही तीवर प्रहार करणार आहे.

जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवाः जातसंभ्रमाः

गंगेच्या प्रवाहात नगरी जशी ओढली जात होती आणि पाण्यातील होडीसारखी फिरू लागली, ते पाहून कौरव घाबरून गेले आणि त्यांना मोठी घाई झाली.

तमेव शरणं जग्मुः सकुटुम्बा जिजीविषवः । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम्

आपल्या कुटुंबांसह जीव वाचवण्यासाठी कौरवांनी लक्ष्मण आणि साम्ब यांना पुढे करून त्या प्रभूच्या चरणी हात जोडून शरण आले.

राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां नः कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम्

हे राम, सर्वांचे आधार, आम्हाला तुमची खरी शक्ती माहीत नाही. आम्ही अज्ञानी आणि चुकीच्या मार्गावर गेलो, म्हणून आमचे अपराध माफ करा.

स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रयः । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि

सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि संहार यांचा एकमेव कारण तुम्हीच आहात, आणि तुम्ही कोणत्याही आधाराशिवाय सर्व काही करता. हे प्रभो, ज्ञानी लोक म्हणतात की हे सर्व जग तुमच्या खेळण्यासारखे आहे आणि तुम्ही त्याच्याशी खेळता.

( मिश्र ) त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च यः स्वात्मनि रुद्धविश्वः शेषेऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः

अनंत प्रभो, तुम्हीच हजारो डोक्यांनी पृथ्वीला सहजपणे आपल्या मस्तकावर उचलता आणि खेळता; आणि शेवटी, सर्व विश्व जेव्हा तुमच्यात विलीन होते, तेव्हा फक्त तुम्हीच उरता, अद्वितीय आणि सर्वोच्च.

( अनुष्टुप् ) कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्परः

हे भगवंत, तुमचा राग हा सर्वांना शिकवण्यासाठी असतो, द्वेष किंवा मत्सरामुळे नाही. तुम्ही सत्त्वगुण धारण करून सृष्टीच्या रक्षणात नेहमी तत्पर असता.

नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः

नमस्कार असो, सर्व प्राण्यांचे आत्मा, सर्व शक्तीचे धारक आणि अविनाशी प्रभो! हे विश्वाचे कर्ता, आम्ही तुम्हाला वंदन करतो आणि तुमच्या चरणी शरण आलो आहोत.

श्रीशुक उवाच - एवं प्रपन्नैः संविग्नैः वेपमानायनैर्बलः । प्रसादितः सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ

श्रीशुक म्हणतो: जे शरण आले होते, घाबरलेले आणि थरथरत होते, त्यांना बळराम प्रसन्न झाला आणि पूर्णपणे संतुष्ट होऊन म्हणाला, 'घाबरू नका,' आणि त्यांना निर्भयता दिली.

दुर्योधनः पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतानि अयुतानि तुरङ्गमान्

दुर्योधनाने ओळख म्हणून साठ वर्षांचे हत्ती आणि बारा हजार घोडे दिले.

रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सलः

त्याने सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, सोन्याने मढवलेली सहा हजार रथं आणि गळ्यात दागिने नसलेल्या हजार दासी, मुलींच्या प्रेमापोटी, दिल्या.

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभः । ससुतः सस्नुषः प्रायात् सुहृद्‌भिरभिनन्दितः

हे सर्व स्वीकारून, सात्वतांचा शिरोमणी प्रभू आपल्या मुलासह आणि सूनासह, मित्रांच्या सन्मानाने, निघून गेला.

( मिश्र ) ततः प्रविष्टः स्वपुरं हलायुधः समेत्य बन्धूननुरक्तचेतसः । शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम्

मग हलायुध आपल्या नगरात परतला. आप्तेष्टांवर प्रेमाने ओतप्रोत होऊन, यदुकुळाच्या सभेत त्याने कुरूंच्या देशात केलेल्या सर्व गोष्टी सांगितल्या.

( अनुष्टुप् ) अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायां अनुदृश्यते

आजही, गंगेच्या दक्षिणेला, रामाच्या पराक्रमाची खूण म्हणून ते नगर उंचावलेले सर्वांना दिसते.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे हस्तिनपुरकर्षणरूपसंकर्षणविजयो नाम अष्टषष्टितमोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील उत्तरार्धात 'हस्तिनापूर ओढून नेणाऱ्या संकर्षणाचा विजय' या अठ्ठावन्नाव्या अध्यायाचा समाप्ती येथे झाली.

देवर्षिनारदकर्तृकं भगवतो गृहचर्यादर्शनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षुः स्म नारदः

भगवंताची गृहस्थधर्मातील वागणूक, जी देवरषी नारदांनी पाहिली — श्रीशुक म्हणतो: नरकासुराचा वध झाला आणि कृष्णाने अनेक स्त्रियांशी विवाह केला, हे ऐकून नारदाला ते सर्व प्रत्यक्ष पाहण्याची इच्छा झाली.

चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत् पृथक् । गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्

हे किती अद्भुत आहे! एकाच देहाने, एकाच वेळी, श्रीकृष्णाने आठ हजार दोनशे स्त्रियांना त्यांच्या त्यांच्या घरी विवाह केला.

इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनाराम द्विजालिकुलनादिताम्

द्वारका पाहण्याची उत्कंठा असलेल्या देवर्षी नारदांनी तेथे प्रवेश केला, जिथे बागा आणि उद्याने फुलांनी बहरलेली होती, आणि पक्ष्यांच्या व ब्राह्मणांच्या गजराने गूंजत होती.

उत्फुल्लेन्दीवराम्भोज कह्लारकुमुदोत्पलैः । छुरितेषु सरःसूच्चैः कूजितां हंससारसैः

तेथील सरोवरे उमललेल्या निळ्या कमळांनी, पांढऱ्या आणि लाल कमळांनी, कुमुदांनी आणि सुंदर जलपुष्पांनी सजलेली होती; उंच गवतांनी भरलेली आणि हंस व बगळ्यांच्या कुजनाने निनादत होती.

प्रासादलक्षैर्नवभिः जुष्टां स्फाटिकराजतैः । महामरकतप्रख्यैः स्वर्णरत्‍नपरिच्छदैः

ती नगरी नव्याने बांधलेल्या नऊ लाख स्फटिक व चांदीच्या प्रासादांनी, मोठ्या पाचूसारख्या भासणाऱ्या, सोन्याच्या व रत्नांच्या अलंकारांनी सुशोभित होती.

( मिश्र ) विभक्तरथ्यापथचत्वरापणैः शालासभाभी रुचिरां सुरालयैः । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताका ध्वजवारितातपाम्

तेथील रस्ते, गल्ल्या, चौक, बाजारपेठा वेगवेगळ्या होत्या; सुंदर सभागृहं, राजवाडे आणि देवालये उभी होती; रस्ते, अंगणे, गल्ल्या, उंबरठे पाण्याने शिंपडलेले होते, आणि झेंडे, पताका उन्हापासून सावली देत होत्या.

( अनुष्टुप् ) तस्यामन्तःपुरं श्रीमद् अर्चितं सर्वधिष्ण्यपैः । हरेः स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम्

त्या राजवाड्याच्या अंतःपुरात सर्व गृहस्थांनी पूजलेली श्रीमंत शोभा होती; तेथे हरिचे कौशल्य पूर्णपणे प्रकट झाले होते, जणू काही विश्वकर्म्यानेच ते घडविले आहे.

तत्र षोडशभिः सद्म सहस्रैः समलङ्कृतम् । विवेशैकतमं शौरेः पत्‍नीनां भवनं महत्

त्या सोळा हजार सुंदर सजवलेल्या राजवाड्यांपैकी एका मोठ्या महालात, शौरिकांच्या एका पत्नीच्या निवासस्थानी नारदांनी प्रवेश केला.

विष्टब्धं विद्रुमस्तंभैः वैदूर्यफलकोत्तमैः । इन्द्रनीलमयैः कुड्यैः जगत्या चाहतत्विषा

तो महाल प्रवाळाच्या खांबांनी आधारलेला होता, उत्तम वैडूर्याच्या फरशा, निळ्या नवरत्नांच्या भिंती, आणि जमिनीवर अनोखी तेजस्विता पसरलेली होती.

वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभिः । दान्तैरासनपर्यङ्कैः मण्युत्तमपरिष्कृतैः

विश्वकर्म्याने घडवलेल्या, मोत्यांच्या माळांनी लटकणाऱ्या छत्र्या, आणि हत्तीच्या दातांनी व उत्तम रत्नांनी सजवलेल्या आसने व पलंग तेथे होते.

दासीभिर्निष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भिः सकञ्चुकोष्णीष सुवस्त्रमणिकुण्डलैः

तेथे गळ्यात दागिने नसलेल्या, पण सुंदर वस्त्रांनी सजलेल्या दासी, आणि उत्तम वस्त्रे, कमरपट्टे, पागोट्या व रत्नमय कुंडले घातलेल्या पुरुषांनी सजावट केली होती.

( वसंततिलका ) रत्‍नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षैः निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्तः

रत्नांच्या दिव्यांच्या प्रकाशाने अंधार नाहीसा झाला होता; विविध गॅलऱ्यांमध्ये मोर नाचत होते, सुगंधी धूप व पूजेची सामग्री मांडलेली होती, आणि ज्ञानीजन, बाहेर पडताना, आनंदाने गात होते.