श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीबादरायणिरुवाच - जन्मबन्धुश्रीयोन्नद्ध मदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यं असभ्याः पुरमाविशन्

श्री बादरायण म्हणाले: जन्म, नातेसंबंध आणि संपत्ती यांच्या गर्वामुळे त्यांचा अहंकार वाढला. हे भरतरषभा, त्यांनी रामाला कठोर शब्द बोलून, ते असभ्य लोक नगरात गेले.

दृष्ट्वा कुरूनां दौःशील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युतः । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः प्रहसन् मुहुः

कुरूंचे दुष्टपण पाहून आणि त्यांची अपमानकारक वचने ऐकून, अच्युत रागाने पेटला आणि पुन्हा पुन्हा हसत कठोर बोलू लागला.

नूनं नानामदोन्नद्धाः शान्तिं नेच्छन्त्यसाधवः । तेषां हि प्रशमो दण्डः पशूनां लगुडो यथा

हे दुष्ट लोक वेगवेगळ्या गर्वाने फुगले आहेत, त्यांना शांतता नको आहे. त्यांच्यासाठी शिक्षा म्हणजेच संयम, जसे जनावरांसाठी काठी असते.

अहो यदून् सुसंरब्धाम् कृष्णं च कुपितं शनैः । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन् इहागतः

मी येथे फक्त शांततेसाठी आलो आहे. मी यादव आणि कृष्ण यांचा राग शांत केला आणि मग आलो.

त इमे मन्दमतयः कलहाभिरताः खलाः । तं मामवज्ञाय मुहुः दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन्

हे मंदबुद्धी, भांडखोर आणि दुष्ट लोक, वारंवार मला दुर्लक्ष करून, गर्वाने अपमानास्पद शब्द बोलले.

नोग्रसेनः किल विभुः भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिनः

उग्रसेन हा खरोखरच सर्वांचा प्रभू नाही का? तो भोज, वृष्णि आणि अंधकांचा राजा आहे, ज्याच्या आज्ञेचे इंद्र आणि इतर लोकपालही पालन करतात.

सुधर्माऽऽक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्‌घ्रिपः । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हणः

ज्याने सुधर्मा सभेत प्रवेश केला, अमरांच्या पायाजवळून पारिजात वृक्ष आणला आणि त्याचा उपभोग घेतला, तो राजसिंहासनास अपात्र कसा असेल?

यस्य पादयुगं साक्षात् श्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान्

ज्याच्या पायाशी श्री स्वतः सेवा करते, ती अखिल विश्वाची अधिष्ठात्री आहे, तो राजसन्मानास पात्र नाही का?

( वसंततिलका ) यस्याङ्‌घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालैः मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कलाः कलायाः श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व

ज्याच्या चरणकमळांच्या धुळीला सर्व लोकपालांच्या मुकुटांनी वंदन केले, ती सर्व तीर्थांची तीर्थ आहे. ब्रह्मा, शंकर आणि मी सुद्धा त्याच्या अंशाचा अंश आहोत, आणि श्री त्याची दीर्घकाळ सेवा करते — मग त्याला राजसिंहासन कुठे?

( अनुष्टुप् ) भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णयः किल । उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः शिरः

वृष्णि हे कुरूंनी दिलेल्या भूमीचा उपभोग घेतात, आणि आम्ही स्वतः पायातील बूट आहोत, तर कुरू हे डोक्यावरील मुकुट आहेत.

अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असंबद्धा गिरो रुक्षाः कः सहेतानुशासीता

अहो, श्रीमंती लोकांना जसं धनाचा गर्व चढतो, तसंच गर्विष्ठ आणि मद्यपी लोकांसारख्या त्यांची वाणी असंबद्ध आणि कठोर होते. अशा लोकांना कोण सहन करील किंवा त्यांना कोण समजावेल?

अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षितः । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम्

तो अत्यंत रागावला आणि म्हणाला, 'आज मी पृथ्वीवरून कौरवांचा नामोनिशाण मिटवीन!' मग त्याने आपले हल उचलले आणि जणू काही तीनही लोकांना जाळायला निघाला.

लाङ्गलाग्रेण नगरं उद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षितः

रागाच्या भरात त्याने आपल्या हलाच्या टोकाने हस्तिनापूर नगरी फाडली आणि ती ओढत गंगेच्या दिशेने नेऊ लागला, जणू काही तीवर प्रहार करणार आहे.

जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवाः जातसंभ्रमाः

गंगेच्या प्रवाहात नगरी जशी ओढली जात होती आणि पाण्यातील होडीसारखी फिरू लागली, ते पाहून कौरव घाबरून गेले आणि त्यांना मोठी घाई झाली.

तमेव शरणं जग्मुः सकुटुम्बा जिजीविषवः । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम्

आपल्या कुटुंबांसह जीव वाचवण्यासाठी कौरवांनी लक्ष्मण आणि साम्ब यांना पुढे करून त्या प्रभूच्या चरणी हात जोडून शरण आले.

राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां नः कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम्

हे राम, सर्वांचे आधार, आम्हाला तुमची खरी शक्ती माहीत नाही. आम्ही अज्ञानी आणि चुकीच्या मार्गावर गेलो, म्हणून आमचे अपराध माफ करा.

स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रयः । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि

सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि संहार यांचा एकमेव कारण तुम्हीच आहात, आणि तुम्ही कोणत्याही आधाराशिवाय सर्व काही करता. हे प्रभो, ज्ञानी लोक म्हणतात की हे सर्व जग तुमच्या खेळण्यासारखे आहे आणि तुम्ही त्याच्याशी खेळता.

( मिश्र ) त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च यः स्वात्मनि रुद्धविश्वः शेषेऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः

अनंत प्रभो, तुम्हीच हजारो डोक्यांनी पृथ्वीला सहजपणे आपल्या मस्तकावर उचलता आणि खेळता; आणि शेवटी, सर्व विश्व जेव्हा तुमच्यात विलीन होते, तेव्हा फक्त तुम्हीच उरता, अद्वितीय आणि सर्वोच्च.

( अनुष्टुप् ) कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्परः

हे भगवंत, तुमचा राग हा सर्वांना शिकवण्यासाठी असतो, द्वेष किंवा मत्सरामुळे नाही. तुम्ही सत्त्वगुण धारण करून सृष्टीच्या रक्षणात नेहमी तत्पर असता.

नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः

नमस्कार असो, सर्व प्राण्यांचे आत्मा, सर्व शक्तीचे धारक आणि अविनाशी प्रभो! हे विश्वाचे कर्ता, आम्ही तुम्हाला वंदन करतो आणि तुमच्या चरणी शरण आलो आहोत.

श्रीशुक उवाच - एवं प्रपन्नैः संविग्नैः वेपमानायनैर्बलः । प्रसादितः सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ

श्रीशुक म्हणतो: जे शरण आले होते, घाबरलेले आणि थरथरत होते, त्यांना बळराम प्रसन्न झाला आणि पूर्णपणे संतुष्ट होऊन म्हणाला, 'घाबरू नका,' आणि त्यांना निर्भयता दिली.

दुर्योधनः पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतानि अयुतानि तुरङ्गमान्

दुर्योधनाने ओळख म्हणून साठ वर्षांचे हत्ती आणि बारा हजार घोडे दिले.

रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सलः

त्याने सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, सोन्याने मढवलेली सहा हजार रथं आणि गळ्यात दागिने नसलेल्या हजार दासी, मुलींच्या प्रेमापोटी, दिल्या.

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभः । ससुतः सस्नुषः प्रायात् सुहृद्‌भिरभिनन्दितः

हे सर्व स्वीकारून, सात्वतांचा शिरोमणी प्रभू आपल्या मुलासह आणि सूनासह, मित्रांच्या सन्मानाने, निघून गेला.

( मिश्र ) ततः प्रविष्टः स्वपुरं हलायुधः समेत्य बन्धूननुरक्तचेतसः । शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम्

मग हलायुध आपल्या नगरात परतला. आप्तेष्टांवर प्रेमाने ओतप्रोत होऊन, यदुकुळाच्या सभेत त्याने कुरूंच्या देशात केलेल्या सर्व गोष्टी सांगितल्या.

( अनुष्टुप् ) अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायां अनुदृश्यते

आजही, गंगेच्या दक्षिणेला, रामाच्या पराक्रमाची खूण म्हणून ते नगर उंचावलेले सर्वांना दिसते.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे हस्तिनपुरकर्षणरूपसंकर्षणविजयो नाम अष्टषष्टितमोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील उत्तरार्धात 'हस्तिनापूर ओढून नेणाऱ्या संकर्षणाचा विजय' या अठ्ठावन्नाव्या अध्यायाचा समाप्ती येथे झाली.

देवर्षिनारदकर्तृकं भगवतो गृहचर्यादर्शनम् - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षुः स्म नारदः

भगवंताची गृहस्थधर्मातील वागणूक, जी देवरषी नारदांनी पाहिली — श्रीशुक म्हणतो: नरकासुराचा वध झाला आणि कृष्णाने अनेक स्त्रियांशी विवाह केला, हे ऐकून नारदाला ते सर्व प्रत्यक्ष पाहण्याची इच्छा झाली.

चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत् पृथक् । गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्

हे किती अद्भुत आहे! एकाच देहाने, एकाच वेळी, श्रीकृष्णाने आठ हजार दोनशे स्त्रियांना त्यांच्या त्यांच्या घरी विवाह केला.