श्रीमद्भागवतपुराणम्

तं सङ्गम्य यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम्

त्याची योग्य रीतीने भेट घेऊन, त्याला गायी व पाणी अर्घ्य म्हणून दिले; त्याच्या महिम्याची जाणीव असलेल्यांनी बलरामाला वाकून नमस्कार केला.

बन्धून् कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वचः

आपले नातेवाईक सुखरूप आहेत हे ऐकून, आणि त्यांची कुशल विचारून, मग बलरामाने निःसंकोचपणे त्यांच्याशी बोलायला सुरुवात केली.

उग्रसेनः क्षितीशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभुः । तद् अव्यग्रधियः श्रुत्वा कुरुध्वं माविलम्बितम्

उग्रसेन हा पृथ्वीचा खरा राजा आहे. त्याने जी आज्ञा दिली, ती तुम्ही शांत मनाने ऐका आणि ताबडतोब पाळा.

यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया

तुम्ही सर्वजण मिळून, एका धर्मात्म्याला अधर्माने जिंकून बांधले, हे मी फक्त नात्याच्या एकतेसाठी सहन करतो.

वीर्यशौर्यबलोन्नद्धं आत्मशक्तिसमं वचः । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः

बलरामाचे पराक्रम, शौर्य आणि बळाने भरलेले, त्याच्या सामर्थ्याला साजेसे असे शब्द कुरूंनी ऐकले आणि ते चिडले.

अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम्

अहो, हे किती आश्चर्य आहे! काळाच्या थांबता न येणाऱ्या प्रवाहामुळे, जो वर चढू इच्छितो तो पायात बूट घालतो आणि डोक्यावर मुकुट मिरवतो.

एते यौनेन संबद्धाः सहशय्यासनाशनाः । वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद् दत्तनृपासनाः

हे वृष्णि तरुण वयाने एकत्र आले, एकत्र झोपतात, बसतात, खातात, आणि आम्ही त्यांना राजसिंहासन दिले, त्यामुळे ते आमच्या बरोबरीला आले.

चामरव्यजने शङ्खं आतपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जन्त्यस्मदुपेक्षया

आमच्या दुर्लक्षामुळेच, ते लोक चामर, पंखा, शंख, पांढरा छत्र, मुकुट, सिंहासन आणि शय्या यांचा उपभोग घेत आहेत.

( इंद्रवंशा ) अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनैः दातुः प्रतीपैः फणिनामिवामृतम् । येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत

यादवांना राजसन्मान मिळणे पुरे झाले, जसे सर्पांना अमृत मिळावे तसे. आमच्या कृपेने वाढलेले हे यादव आज लाज न ठेवता आम्हाला आदेश देतात.

( अनुष्टुप् ) कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिः भीष्मद्रोणार्जुनादिभिः । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरणः

इंद्रालाही, भीष्म, द्रोण, अर्जुन आणि इतर कुरूंसह, जी वस्तू दिली नाही ती कशी मिळवता येईल? जसे सिंहाने जंगलात शिकार हिसकावून नेली.

श्रीबादरायणिरुवाच - जन्मबन्धुश्रीयोन्नद्ध मदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यं असभ्याः पुरमाविशन्

श्री बादरायण म्हणाले: जन्म, नातेसंबंध आणि संपत्ती यांच्या गर्वामुळे त्यांचा अहंकार वाढला. हे भरतरषभा, त्यांनी रामाला कठोर शब्द बोलून, ते असभ्य लोक नगरात गेले.

दृष्ट्वा कुरूनां दौःशील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युतः । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः प्रहसन् मुहुः

कुरूंचे दुष्टपण पाहून आणि त्यांची अपमानकारक वचने ऐकून, अच्युत रागाने पेटला आणि पुन्हा पुन्हा हसत कठोर बोलू लागला.

नूनं नानामदोन्नद्धाः शान्तिं नेच्छन्त्यसाधवः । तेषां हि प्रशमो दण्डः पशूनां लगुडो यथा

हे दुष्ट लोक वेगवेगळ्या गर्वाने फुगले आहेत, त्यांना शांतता नको आहे. त्यांच्यासाठी शिक्षा म्हणजेच संयम, जसे जनावरांसाठी काठी असते.

अहो यदून् सुसंरब्धाम् कृष्णं च कुपितं शनैः । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन् इहागतः

मी येथे फक्त शांततेसाठी आलो आहे. मी यादव आणि कृष्ण यांचा राग शांत केला आणि मग आलो.

त इमे मन्दमतयः कलहाभिरताः खलाः । तं मामवज्ञाय मुहुः दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन्

हे मंदबुद्धी, भांडखोर आणि दुष्ट लोक, वारंवार मला दुर्लक्ष करून, गर्वाने अपमानास्पद शब्द बोलले.

नोग्रसेनः किल विभुः भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिनः

उग्रसेन हा खरोखरच सर्वांचा प्रभू नाही का? तो भोज, वृष्णि आणि अंधकांचा राजा आहे, ज्याच्या आज्ञेचे इंद्र आणि इतर लोकपालही पालन करतात.

सुधर्माऽऽक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्‌घ्रिपः । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हणः

ज्याने सुधर्मा सभेत प्रवेश केला, अमरांच्या पायाजवळून पारिजात वृक्ष आणला आणि त्याचा उपभोग घेतला, तो राजसिंहासनास अपात्र कसा असेल?

यस्य पादयुगं साक्षात् श्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान्

ज्याच्या पायाशी श्री स्वतः सेवा करते, ती अखिल विश्वाची अधिष्ठात्री आहे, तो राजसन्मानास पात्र नाही का?

( वसंततिलका ) यस्याङ्‌घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालैः मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कलाः कलायाः श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व

ज्याच्या चरणकमळांच्या धुळीला सर्व लोकपालांच्या मुकुटांनी वंदन केले, ती सर्व तीर्थांची तीर्थ आहे. ब्रह्मा, शंकर आणि मी सुद्धा त्याच्या अंशाचा अंश आहोत, आणि श्री त्याची दीर्घकाळ सेवा करते — मग त्याला राजसिंहासन कुठे?

( अनुष्टुप् ) भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णयः किल । उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः शिरः

वृष्णि हे कुरूंनी दिलेल्या भूमीचा उपभोग घेतात, आणि आम्ही स्वतः पायातील बूट आहोत, तर कुरू हे डोक्यावरील मुकुट आहेत.

अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असंबद्धा गिरो रुक्षाः कः सहेतानुशासीता

अहो, श्रीमंती लोकांना जसं धनाचा गर्व चढतो, तसंच गर्विष्ठ आणि मद्यपी लोकांसारख्या त्यांची वाणी असंबद्ध आणि कठोर होते. अशा लोकांना कोण सहन करील किंवा त्यांना कोण समजावेल?

अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षितः । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम्

तो अत्यंत रागावला आणि म्हणाला, 'आज मी पृथ्वीवरून कौरवांचा नामोनिशाण मिटवीन!' मग त्याने आपले हल उचलले आणि जणू काही तीनही लोकांना जाळायला निघाला.

लाङ्गलाग्रेण नगरं उद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षितः

रागाच्या भरात त्याने आपल्या हलाच्या टोकाने हस्तिनापूर नगरी फाडली आणि ती ओढत गंगेच्या दिशेने नेऊ लागला, जणू काही तीवर प्रहार करणार आहे.

जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवाः जातसंभ्रमाः

गंगेच्या प्रवाहात नगरी जशी ओढली जात होती आणि पाण्यातील होडीसारखी फिरू लागली, ते पाहून कौरव घाबरून गेले आणि त्यांना मोठी घाई झाली.

तमेव शरणं जग्मुः सकुटुम्बा जिजीविषवः । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम्

आपल्या कुटुंबांसह जीव वाचवण्यासाठी कौरवांनी लक्ष्मण आणि साम्ब यांना पुढे करून त्या प्रभूच्या चरणी हात जोडून शरण आले.

राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां नः कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम्

हे राम, सर्वांचे आधार, आम्हाला तुमची खरी शक्ती माहीत नाही. आम्ही अज्ञानी आणि चुकीच्या मार्गावर गेलो, म्हणून आमचे अपराध माफ करा.

स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रयः । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि

सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि संहार यांचा एकमेव कारण तुम्हीच आहात, आणि तुम्ही कोणत्याही आधाराशिवाय सर्व काही करता. हे प्रभो, ज्ञानी लोक म्हणतात की हे सर्व जग तुमच्या खेळण्यासारखे आहे आणि तुम्ही त्याच्याशी खेळता.

( मिश्र ) त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च यः स्वात्मनि रुद्धविश्वः शेषेऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः

अनंत प्रभो, तुम्हीच हजारो डोक्यांनी पृथ्वीला सहजपणे आपल्या मस्तकावर उचलता आणि खेळता; आणि शेवटी, सर्व विश्व जेव्हा तुमच्यात विलीन होते, तेव्हा फक्त तुम्हीच उरता, अद्वितीय आणि सर्वोच्च.

( अनुष्टुप् ) कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्परः

हे भगवंत, तुमचा राग हा सर्वांना शिकवण्यासाठी असतो, द्वेष किंवा मत्सरामुळे नाही. तुम्ही सत्त्वगुण धारण करून सृष्टीच्या रक्षणात नेहमी तत्पर असता.