श्रीमद्भागवतपुराणम्

एवं निहत्य द्विविदं जगद्व्यतिकरावहम् । संस्तूयमानो भगवान् जनैः स्वपुरमाविशत्

अशा रीतीने, जगाला त्रास देणाऱ्या द्विविदाचा वध करून, लोकांच्या स्तुतीने भगवान आपल्या नगरीत प्रवेशले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे द्विविदवधो नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'द्विविदवध' नावाचा सत्त्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.

सांबविवाहः; बलरामेण हस्तिनापुरकर्षणं च श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजयः । स्वयंवरस्थामहरत् सांबो जाम्बवतीसुतः

श्रीशुक म्हणाले — राजन, जांबवतीपुत्र साम्बाने, स्वयंवरात असलेली दुर्योधनाची कन्या लक्ष्मणा हिला जिंकून नेली.

कौरवाः कुपिता ऊचुः दुर्विनीतोऽयमर्भकः । कदर्थीकृत्य नः कन्यां अकामां अहरद् बलात्

कौरव रागावून म्हणाले: 'हा मुलगा फार उद्धट आहे; त्याने आमची कन्या आमच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने पळवून नेली.'

बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णयः । येऽस्मत् प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम्

हा उद्धट मुलगा आहे, याला बांधून टाका. वृष्णी लोक काय करणार? आपल्यामुळे मिळालेल्या आणि आपल्याकडून दिलेल्या या भूमीचा उपभोग ते घेतात.

निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णयः । भग्नदर्पाः शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयताः

आपल्या मुलाला पकडले आहे हे वृष्णी लोकांनी ऐकले, तर ते इथे येतील. पण त्यांचा गर्व मोडून जाईल आणि ते शांत होतील, जसे नीट नियंत्रणात असलेले श्वास.

इति कर्णः शलो भूरिः यज्ञकेतुः सुयोधनः । साम्बमारेभिरे बद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिताः

मग कर्ण, शल, भूरि, यज्ञकेतु आणि सुयोधन यांनी कुरुवृद्धांच्या अनुमतीने सांबाला बांधण्याचा प्रयत्न केला.

दृष्ट्वानुधावतः साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथः । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकलः

धृतराष्ट्रांचे पुत्र पाठलाग करत आहेत हे पाहून, तो महान रथी सांबाने सुंदर धनुष्य उचलले आणि एकटा सिंहासारखा उभा राहिला.

तं ते जिघृक्षवः क्रुद्धाः तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणः । आसाद्य धन्विनो बाणैः कर्णाग्रण्यः समाकिरन्

रागावलेले ते सर्व त्याला पकडण्यासाठी 'थांब, थांब' असे ओरडू लागले आणि धनुष्य घेऊन जवळ येताच कर्ण व इतरांनी त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला.

सोऽपविद्धः कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दनः । नामृष्यत् तदचिन्त्यार्भः सिंह क्षुद्रमृगैरिव

कुरुश्रेष्ठ, यादवांचा हा कुमार, कुरुंनी वार केले तरी तो ते सहन करू शकला नाही, जसा सिंह लहान प्राण्यांकडून त्रास सहन करत नाही.

विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकैः । कर्णादीन् षड्रथान् वीरः तावद्‌भिर्युगपत् पृथक्

त्याने आपले सुंदर धनुष्य ताणून, कर्णासह त्या सहा रथींना एकाच वेळी वेगवेगळ्या बाणांनी जखमी केले.

चतुर्भिश्चतुरो वाहान् एकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासान् तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन्

त्याने चार बाणांनी चार घोड्यांना, प्रत्येकी एक बाणाने सारथ्यांना, आणि मोठ्या धनुर्धारी रथींना मारले; त्यामुळे त्यांनी त्याचा सन्मान केला.

तं तु ते विरथं चक्रुः चत्वारश्चतुरो हयान् । एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्यः शरासनम्

पण त्यांनी त्याला रथाविना केले: चार जणांनी चार घोड्यांना मारले, एकाने सारथ्याला ठार केले, आणि दुसऱ्याने त्याचे धनुष्य तोडले.

तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन्

युद्धात मोठ्या कष्टाने त्याला बांधून, रथाविना करून, विजयी कुरुंनी त्या कुमाराला आणि आपल्या कन्येला घेऊन आपल्या नगरात प्रवेश केला.

तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यवः । कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुः उग्रसेनप्रचोदिताः

हे नारदांनी सांगितल्यावर, राजन, वृष्णी लोक रागावले आणि उग्रसेन यांच्या प्रेरणेने कुरुंना सामोरे जाण्याची तयारी केली.

सान्त्वयित्वा तु तान् रामः सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छय् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापहः

पण बलरामाने सगळ्या सज्ज वृष्णी वीरांना समजावले आणि वृष्णी व कुरु यांच्यात भांडण होऊ नये असेच ठरवले, कारण तो कलह दूर करणारा होता.

जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणैः कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः

तो तेजस्वी रथावर बसून, ब्राह्मण व आपल्या कुळातील वृद्धांसह, चंद्रासारखा तारकांमध्ये, हस्तिनापुराकडे गेला.

गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थितः । उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया

गजाह्वय येथे पोहोचल्यावर, बलराम बाहेरील बगिच्यात थांबला आणि धृतराष्ट्राची विचारपूस करण्यासाठी उद्धवाला पाठवले.

सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत्

उद्धवाने अम्बिकेचा पुत्र, भीष्म, द्रोण, बाहीक आणि दुर्योधन यांना योग्य रीतीने वंदन करून, बलराम आले आहेत असे सांगितले.

तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् । तमर्चयित्वाभिययुः सर्वे मङ्गलपाणयः

बलराम, आपला प्रिय मित्र, आला हे ऐकून ते फार आनंदी झाले; त्याचे स्वागत करून सर्वजण शुभ वस्तू घेऊन भेटायला गेले.

तं सङ्गम्य यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम्

त्याची योग्य रीतीने भेट घेऊन, त्याला गायी व पाणी अर्घ्य म्हणून दिले; त्याच्या महिम्याची जाणीव असलेल्यांनी बलरामाला वाकून नमस्कार केला.

बन्धून् कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वचः

आपले नातेवाईक सुखरूप आहेत हे ऐकून, आणि त्यांची कुशल विचारून, मग बलरामाने निःसंकोचपणे त्यांच्याशी बोलायला सुरुवात केली.

उग्रसेनः क्षितीशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभुः । तद् अव्यग्रधियः श्रुत्वा कुरुध्वं माविलम्बितम्

उग्रसेन हा पृथ्वीचा खरा राजा आहे. त्याने जी आज्ञा दिली, ती तुम्ही शांत मनाने ऐका आणि ताबडतोब पाळा.

यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया

तुम्ही सर्वजण मिळून, एका धर्मात्म्याला अधर्माने जिंकून बांधले, हे मी फक्त नात्याच्या एकतेसाठी सहन करतो.

वीर्यशौर्यबलोन्नद्धं आत्मशक्तिसमं वचः । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः

बलरामाचे पराक्रम, शौर्य आणि बळाने भरलेले, त्याच्या सामर्थ्याला साजेसे असे शब्द कुरूंनी ऐकले आणि ते चिडले.

अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम्

अहो, हे किती आश्चर्य आहे! काळाच्या थांबता न येणाऱ्या प्रवाहामुळे, जो वर चढू इच्छितो तो पायात बूट घालतो आणि डोक्यावर मुकुट मिरवतो.

एते यौनेन संबद्धाः सहशय्यासनाशनाः । वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद् दत्तनृपासनाः

हे वृष्णि तरुण वयाने एकत्र आले, एकत्र झोपतात, बसतात, खातात, आणि आम्ही त्यांना राजसिंहासन दिले, त्यामुळे ते आमच्या बरोबरीला आले.

चामरव्यजने शङ्खं आतपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जन्त्यस्मदुपेक्षया

आमच्या दुर्लक्षामुळेच, ते लोक चामर, पंखा, शंख, पांढरा छत्र, मुकुट, सिंहासन आणि शय्या यांचा उपभोग घेत आहेत.

( इंद्रवंशा ) अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनैः दातुः प्रतीपैः फणिनामिवामृतम् । येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत

यादवांना राजसन्मान मिळणे पुरे झाले, जसे सर्पांना अमृत मिळावे तसे. आमच्या कृपेने वाढलेले हे यादव आज लाज न ठेवता आम्हाला आदेश देतात.