श्रीमद्भागवतपुराणम्

चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसीं साट्टसभालयापणाम्। सगोपुराट्टालककोष्ठसङ्कुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालिनीम्

मग विष्णूचं चक्र वाराणसीमध्ये शिरलं, जिथे राजवाडे, सभागृहं, बाजारपेठा, दरवाजे, मनोरे, कोठारे, खजिना, हत्ती, घोडे, रथ आणि धान्याच्या राशी भरून होत्या.

दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम्। भूयः पार्श्वमुपातिष्ठत्कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः

विष्णूचं सुदर्शन चक्र संपूर्ण वाराणसी जाळून पुन्हा एकदा निष्कलंक कर्म करणाऱ्या कृष्णाच्या बाजूला उभं राहिलं.

य एनं श्रावयेन्मर्त्य उत्तमःश्लोकविक्रमम्। समाहितो वा शृणुयात्सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो कोणी एकाग्र मनाने या परमेश्वराच्या पराक्रमाची ही कथा ऐकतो किंवा सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

रैवतके द्विविद्वधः - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मणः । अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभुः

राजा म्हणाला: मला पुन्हा एकदा त्या अनंत, अमाप सामर्थ्य असलेल्या रामाच्या अद्भुत लीला ऐकायच्या आहेत—त्या प्रभूने अजून काय केलं?

श्रीशुक उवाच - नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानरः । सुग्रीवसचिवः सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान्

श्रीशुक म्हणाले: नरकाचा एक मित्र द्विविद नावाचा एक वानर होता. तो सुग्रीवाचा सल्लागार आणि वीर मैंदाचा भाऊ होता.

सख्युः सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् । पुरग्रामाकरान् घोषान् अदहद् वह्निमुत्सृजन्

त्या वानराने आपल्या मित्राचा सूड घेताना संपूर्ण देशात उधळण माजवली—शहरे, गावे, वाड्या आणि गवळ्यांची वस्ती यांना तो आग लावायचा.

क्वचित् स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत् । आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरिः

कधी तो डोंगर उपटून त्याने त्या प्रदेशात फेकून दिले, विशेषतः अनर्तात, जिथे त्याचा मित्रहंता हरि राहत होता.

क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यां उत्क्षिप्य तज्जलम् । देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत्

कधी कधी तो समुद्राच्या मध्ये उभा राहून आपल्या हातांनी पाणी उचलून किनाऱ्यावरील प्रदेश जलमय करायचा, त्याला दहा हजार हत्तींची ताकद होती.

आश्रमान् ऋषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् । अदूषयत् शकृत् मूत्रैः अग्नीन् वैतानिकान् खलः

त्याने ऋषींच्या आश्रमातील झाडं मोडून आश्रम उद्ध्वस्त केले, आणि त्या दुष्टाने त्यांच्या यज्ञातील अग्नीवर मलमूत्र टाकून तो अपवित्र केला.

पुरुषान् योषितो दृप्तः क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु सः । निक्षिप्य चाप्यधाच्छैलैः पेशस्क्कास्कारीव कीटकम्

तो गर्विष्ठ वानर पुरुष आणि स्त्रियांना पकडून डोंगरांच्या गुहा आणि दऱ्यांमध्ये टाकायचा, मग कारागिराने कीटक चिरडावा तसा त्यांना दगडांनी ठेचून टाकायचा.

एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश्च कुलस्त्रियः । श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ

अशा प्रकारे तो देशभर उधळण करत, कुलवती स्त्रियांना त्रास देत असताना, त्याच्या कानावर गोड गाणं आलं आणि तो रैवतक पर्वताकडे गेला.

तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम्

तेथे त्याने यदुकुलाधिपती रामाला कमळमाळ घातलेला, सर्व अंगाने सुंदर आणि स्त्रियांच्या समूहात रममाण असलेला पाहिला.

गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम्

त्याने पाहिलं की राम गात आहेत, वारुणी प्यायल्यामुळे त्यांचे डोळे मयाने भरले आहेत, आणि त्यांचं तेज जणू मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे झळकत होतं.

दुष्टः शाखामृगः शाखां आरूढः कंपयन् द्रुमान् । चक्रे किलकिलाशब्दं आत्मानं संप्रदर्शयन्

तो दुष्ट वानर झाडावर चढून फांद्या हलवत, मोठमोठ्याने आवाज करत स्वतःचं लक्ष वेधून घेत होता.

तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापलाः । हास्यप्रिया विजहसुः बलदेवपरिग्रहाः

त्या वानराचं धाडस पाहून, बालस्वभावाच्या आणि हसण्याची आवड असलेल्या बलरामाच्या सखी स्त्रिया मोठ्याने हसू लागल्या.

ता हेलयामास कपिः भूक्षेपैः संमुखादिभिः । दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षितः

त्या वानराने समोरून मातीचे गोळे आणि इतर वस्तू फेकून त्यांची थट्टा केली, आणि त्यांना आपलं मागचं अंग दाखवलं, हे सर्व रामाच्या नजरेसमोर घडलं.

तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बलः प्रहरतां वरः । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपिः

तेव्हा संतप्त झालेल्या बलरामांनी, जे सर्वांत श्रेष्ठ वीर होते, रागाने मोठा दगड फेकला; पण त्या कपिने चपळाईने तो दगड चुकवून मद्याचा कलश उचलला.

गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम्

तो चलाख कपि तो कलश हातात घेऊन हसत हसत बलरामांची चेष्टा करू लागला आणि त्यांना चिडवू लागला; नंतर त्या दुष्टाने कलश फोडून बलरामांची वस्त्रे इकडे तिकडे फेकली.

कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धतः । तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान्

मदाच्या घमेंडात त्या कपिने बलरामांना सहज हरवले आणि उद्धटपणे वागू लागला; त्याचे हे उद्धटपण आणि त्याने त्रास दिलेले प्रदेश पाहून—

क्रुद्धो मुसलमादत्त हलं चारिजिघांसया । द्विविदोऽपि महावीर्यः शालमुद्यम्य पाणिना

रागाने बलरामांनी आपले मुसळ आणि हल उचलले, शत्रूचा नाश करण्यासाठी; पण द्विविदाने आपल्या बलशाली हाताने एक मोठे झाड उपटले.

अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् । तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तमचलो यथा

तो झपाट्याने पुढे येऊन त्या झाडाने बलरामांच्या डोक्यावर प्रहार करू लागला; पण संकर्षण डोंगरासारखे स्थिर उभे राहिले, जणू काही काहीच झाले नाही.

प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् । मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया

बलवान बलरामांनी ते झाड पकडले आणि मुसळाने द्विविदावर प्रहार केला; त्या प्रचंड आघाताने त्याचा कवटी फुटून रक्त वाहू लागले.

गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् । पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा

डोंगरावर गेरू लागल्यासारखा तो काहीच न घाबरता पुन्हा एक झाड उपटले आणि जबरदस्त ताकदीने त्याची सर्व फांद्या तोडून टाकल्या.

तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धः तं बलः शतधाच्छिनत् । ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत्

त्याने त्या झाडाने जोरात प्रहार केला, पण बलरामांनी ते झाड शंभर तुकड्यांत फाडून टाकले; मग दुसरे झाड घेऊन पुन्हा रागाने हल्ला केला, तेही बलरामांनी शंभर तुकड्यांत फोडले.

एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुनः पुनः । आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षं अकरोद् वनम्

अशा प्रकारे भगवानाशी लढताना, प्रत्येक झाड पुन्हा पुन्हा फोडले गेले; अखेरीस त्याने आजूबाजूची सर्व झाडे उपटून त्या वनाला पूर्णपणे ओकाट करून टाकले.

ततोऽमुञ्चच्छिलावर्षं बलस्योपर्यमर्षितः । तत्सर्वं चूर्णयामास लीलया मुसलायुधः

नंतर बलरामांवर प्रचंड रागावून त्याने दगडांचा पाऊस पाडला; पण मुसळधारी बलरामांनी सहजपणे ते सर्व दगड चुरगाळून टाकले.

स बाहू तालसङ्काशौ मुष्टीकृत्य कपीश्वरः । आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत्

कपिराजाने आपले हात ताडाच्या खोडासारखे बनवून मुठी आवळल्या; आणि रोहिणीपुत्राजवळ जाऊन दोन्ही हातांनी त्याच्या छातीवर प्रहार केला.

यादवेन्द्रोऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुसललाङ्गले । जत्रावभ्यर्दयत्क्रुद्धः सोऽपतद् रुधिरं वमन्

पण यादवांचा राजा बलरामांनी आपले मुसळ आणि हल बाजूला ठेवून, दोन्ही हातांनी रागाने त्याला पकडले आणि जोरात गळ्याजवळ दाबले; त्यामुळे तो रक्त ओकता ओकता खाली कोसळला.

चकम्पे तेन पतता सटङ्कः सवनस्पतिः । पर्वतः कुरुशार्दूल वायुना नौरिवाम्भसि

तो पडताना, त्याच्या भीतीने पृथ्वी आणि झाडे हादरली; कुरुवंशातील वाघा, जणू वाऱ्याने हलणारा डोंगर किंवा पाण्यातील होडी तशी.