श्रीमद्भागवतपुराणम्

पद्भ्यां तालप्रमाणाभ्यां कम्पयन्नवनीतलम्। सोऽयधावद्वृतो भूतैर्द्वारकां प्रदहन्दिशः

त्याचे पाय ताडाच्या झाडाएवढे मोठे, पृथ्वी हादरवत, तो भूतांच्या वेढ्यात द्वारकेकडे जळत जळत निघाला.

तमाभिचारदहनमायान्तं द्वारकौकसः। विलोक्य तत्रसुः सर्वे वनदाहे मृगा यथा

तो अभिचाराचा अग्नी जवळ येताना पाहून, द्वारकेचे लोक जणू काही जंगलात लागलेल्या आगीत हरवलेल्या हरणांसारखे घाबरले.

अक्षैः सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुराः। त्राहि त्राहि त्रिलोकेश वह्नेः प्रदहतः पुरम्

भयभीत होऊन, ते सभागृहात फासे खेळणाऱ्या भगवंताजवळ गेले आणि म्हणाले, 'त्रिलोकनाथा, शहर जळतंय, आम्हाला वाचवा!'

श्रुत्वा तज्जनवैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम्। शरण्यः सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्यवितास्म्यहम्

त्यांचा गोंधळ ऐकून आणि आपले लोक घाबरलेले पाहून, सर्वांचे आश्रयस्थान असलेल्या भगवंताने हसत सांगितले, 'घाबरू नका, मी तुमचा रक्षक आहे.'

सर्वस्यान्तर्बहिःसाक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभुः। विज्ञाय तद्विघातार्थं पार्श्वस्थं चक्रमादिशत्

सर्वांच्या अंतर्यामी आणि बाह्य साक्षी असलेल्या सर्वव्यापी परमेश्वराने, महेश्वराच्या अभिचाराचा हेतू ओळखून, तो विघट करण्यासाठी आपल्या शेजारी असलेल्या सुदर्शन चक्राला आज्ञा दिली.

तत्सूर्यकोटिप्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानलप्रभम्। स्वतेजसा खं ककुभोऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रं अथाग्निमार्दयत्

ते तेजस्वी सुदर्शन चक्र, जणू दहा कोटी सूर्यांसारखं तळपत होतं, प्रलयाच्या अग्नीप्रमाणे प्रखर उजेड देत होतं. त्याच्या तेजानं आकाश, दिशांना आणि पृथ्वीला प्रकाशमान केलं; मग मुकुंदाचं हे अस्त्र त्या ज्वालामुखीला शांत केलं.

कृत्यानलः प्रतिहतः स रथान्गपाणेर्। अस्त्रौजसा स नृप भग्नमुखो निवृत्तः। वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं। सर्त्विग्जनं समदहत्स्वकृतोऽभिचारः

राजा, त्या यज्ञातून निर्माण झालेला अग्नी, रथचक्रधारीच्या अस्त्राच्या सामर्थ्याने पराभूत झाला, त्याचं तोंड हरवून मागे फिरला; मग तो वाराणसीत जाऊन, सुदक्षिण आणि त्याच्या यजमानांना भस्म करून टाकलं—त्यांनी केलेला अभिचार त्यांच्यावरच उलटला.

चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसीं साट्टसभालयापणाम्। सगोपुराट्टालककोष्ठसङ्कुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालिनीम्

मग विष्णूचं चक्र वाराणसीमध्ये शिरलं, जिथे राजवाडे, सभागृहं, बाजारपेठा, दरवाजे, मनोरे, कोठारे, खजिना, हत्ती, घोडे, रथ आणि धान्याच्या राशी भरून होत्या.

दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम्। भूयः पार्श्वमुपातिष्ठत्कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः

विष्णूचं सुदर्शन चक्र संपूर्ण वाराणसी जाळून पुन्हा एकदा निष्कलंक कर्म करणाऱ्या कृष्णाच्या बाजूला उभं राहिलं.

य एनं श्रावयेन्मर्त्य उत्तमःश्लोकविक्रमम्। समाहितो वा शृणुयात्सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो कोणी एकाग्र मनाने या परमेश्वराच्या पराक्रमाची ही कथा ऐकतो किंवा सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

रैवतके द्विविद्वधः - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मणः । अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभुः

राजा म्हणाला: मला पुन्हा एकदा त्या अनंत, अमाप सामर्थ्य असलेल्या रामाच्या अद्भुत लीला ऐकायच्या आहेत—त्या प्रभूने अजून काय केलं?

श्रीशुक उवाच - नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानरः । सुग्रीवसचिवः सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान्

श्रीशुक म्हणाले: नरकाचा एक मित्र द्विविद नावाचा एक वानर होता. तो सुग्रीवाचा सल्लागार आणि वीर मैंदाचा भाऊ होता.

सख्युः सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् । पुरग्रामाकरान् घोषान् अदहद् वह्निमुत्सृजन्

त्या वानराने आपल्या मित्राचा सूड घेताना संपूर्ण देशात उधळण माजवली—शहरे, गावे, वाड्या आणि गवळ्यांची वस्ती यांना तो आग लावायचा.

क्वचित् स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत् । आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरिः

कधी तो डोंगर उपटून त्याने त्या प्रदेशात फेकून दिले, विशेषतः अनर्तात, जिथे त्याचा मित्रहंता हरि राहत होता.

क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यां उत्क्षिप्य तज्जलम् । देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत्

कधी कधी तो समुद्राच्या मध्ये उभा राहून आपल्या हातांनी पाणी उचलून किनाऱ्यावरील प्रदेश जलमय करायचा, त्याला दहा हजार हत्तींची ताकद होती.

आश्रमान् ऋषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् । अदूषयत् शकृत् मूत्रैः अग्नीन् वैतानिकान् खलः

त्याने ऋषींच्या आश्रमातील झाडं मोडून आश्रम उद्ध्वस्त केले, आणि त्या दुष्टाने त्यांच्या यज्ञातील अग्नीवर मलमूत्र टाकून तो अपवित्र केला.

पुरुषान् योषितो दृप्तः क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु सः । निक्षिप्य चाप्यधाच्छैलैः पेशस्क्कास्कारीव कीटकम्

तो गर्विष्ठ वानर पुरुष आणि स्त्रियांना पकडून डोंगरांच्या गुहा आणि दऱ्यांमध्ये टाकायचा, मग कारागिराने कीटक चिरडावा तसा त्यांना दगडांनी ठेचून टाकायचा.

एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश्च कुलस्त्रियः । श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ

अशा प्रकारे तो देशभर उधळण करत, कुलवती स्त्रियांना त्रास देत असताना, त्याच्या कानावर गोड गाणं आलं आणि तो रैवतक पर्वताकडे गेला.

तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम्

तेथे त्याने यदुकुलाधिपती रामाला कमळमाळ घातलेला, सर्व अंगाने सुंदर आणि स्त्रियांच्या समूहात रममाण असलेला पाहिला.

गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम्

त्याने पाहिलं की राम गात आहेत, वारुणी प्यायल्यामुळे त्यांचे डोळे मयाने भरले आहेत, आणि त्यांचं तेज जणू मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे झळकत होतं.

दुष्टः शाखामृगः शाखां आरूढः कंपयन् द्रुमान् । चक्रे किलकिलाशब्दं आत्मानं संप्रदर्शयन्

तो दुष्ट वानर झाडावर चढून फांद्या हलवत, मोठमोठ्याने आवाज करत स्वतःचं लक्ष वेधून घेत होता.

तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापलाः । हास्यप्रिया विजहसुः बलदेवपरिग्रहाः

त्या वानराचं धाडस पाहून, बालस्वभावाच्या आणि हसण्याची आवड असलेल्या बलरामाच्या सखी स्त्रिया मोठ्याने हसू लागल्या.

ता हेलयामास कपिः भूक्षेपैः संमुखादिभिः । दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षितः

त्या वानराने समोरून मातीचे गोळे आणि इतर वस्तू फेकून त्यांची थट्टा केली, आणि त्यांना आपलं मागचं अंग दाखवलं, हे सर्व रामाच्या नजरेसमोर घडलं.

तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बलः प्रहरतां वरः । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपिः

तेव्हा संतप्त झालेल्या बलरामांनी, जे सर्वांत श्रेष्ठ वीर होते, रागाने मोठा दगड फेकला; पण त्या कपिने चपळाईने तो दगड चुकवून मद्याचा कलश उचलला.

गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम्

तो चलाख कपि तो कलश हातात घेऊन हसत हसत बलरामांची चेष्टा करू लागला आणि त्यांना चिडवू लागला; नंतर त्या दुष्टाने कलश फोडून बलरामांची वस्त्रे इकडे तिकडे फेकली.

कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धतः । तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान्

मदाच्या घमेंडात त्या कपिने बलरामांना सहज हरवले आणि उद्धटपणे वागू लागला; त्याचे हे उद्धटपण आणि त्याने त्रास दिलेले प्रदेश पाहून—

क्रुद्धो मुसलमादत्त हलं चारिजिघांसया । द्विविदोऽपि महावीर्यः शालमुद्यम्य पाणिना

रागाने बलरामांनी आपले मुसळ आणि हल उचलले, शत्रूचा नाश करण्यासाठी; पण द्विविदाने आपल्या बलशाली हाताने एक मोठे झाड उपटले.

अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् । तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तमचलो यथा

तो झपाट्याने पुढे येऊन त्या झाडाने बलरामांच्या डोक्यावर प्रहार करू लागला; पण संकर्षण डोंगरासारखे स्थिर उभे राहिले, जणू काही काहीच झाले नाही.

प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् । मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया

बलवान बलरामांनी ते झाड पकडले आणि मुसळाने द्विविदावर प्रहार केला; त्या प्रचंड आघाताने त्याचा कवटी फुटून रक्त वाहू लागले.