श्रीमद्भागवतपुराणम्

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

जो मनुष्य, हे प्रभो, तुला — स्वतःच्या प्रिय आत्म्याला — सोडून, उलट्या मार्गाने इंद्रियांच्या विषयांचा पाठलाग करतो, तो अमृत सोडून विषच घेतो.

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां आत्मानं प्रेष्ठमीश्वरम्

मी, ब्रह्मा, देव आणि निर्मळ मनाचे ऋषी — आम्ही सर्वांनी पूर्ण मनाने तुला, सर्वात प्रिय प्रभूला, शरण गेलो आहोत.

( मिश्र ) तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम्

हे प्रभो, तूच जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचा कारण आहेस. तू सम, शांत, सर्वांचा मित्र, आत्मा आणि देव आहेस. जगाचा एकमेव आधार आहेस. आम्ही जन्ममृत्यूच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी तुझी भक्ती करतो.

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । संपाद्यतां तद्‌भवतः प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसादः

हा माझा अत्यंत प्रिय, आवडता आणि आज्ञाधारक आहे. मी त्याला निर्भयता दिली आहे, हे देव. जसा तू दैत्यपतीवर कृपा केलीस, तशीच कृपा त्याच्यावरही कर.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) यदात्थ भगवन् त्वं नः करवाम प्रियं तव । भवतो यद्व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम्

श्रीभगवान म्हणाले — हे भगवंत, तू जे काही सांगशील, तेच मी तुझ्या आनंदासाठी करीन. तुझा जो निर्णय आहे, तो मला पूर्णपणे मान्य आणि प्रिय आहे.

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुरः । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः

हा विरोचनाचा पुत्र असुर माझ्यासुद्धा मारण्यास अयोग्य आहे. प्रह्लादाला वर दिला आहे, त्यामुळे तो आणि तुझ्या कुळातील कोणीही माझ्या हातून मारला जाणार नाही.

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुवः

त्याचा गर्व कमी करण्यासाठी मी त्याचे हात मोडले आणि पृथ्वीला भार देणारे त्याचे मोठे सैन्यही मी नष्ट केले.

चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्यजरामरः । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्‌भयोऽसुरः

त्याचे चार हात शिल्लक राहतील. तो अजन्मा, अमर, तुझ्या सेवकांमध्ये प्रमुख राहील आणि, हे असुरा, त्याला कुठूनही भीती राहणार नाही.

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत्

अशी निर्भयता मिळाल्यावर, त्या असुराने कृष्णाला वंदन केले, प्रद्युम्न आणि त्याच्या पत्नीला रथावर बसवून पुढे आणले.

अक्षौहिण्या परिवृतं सुवासःसमलङ्कृतम् । सपत्‍नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः

संपूर्ण अक्षौहिणी सैन्याने वेढलेला, सुंदर वस्त्र आणि दागिने घातलेला, पत्नीला सोबत घेऊन, रुद्राच्या सन्मानाने तो निघाला.

( वंशस्था ) स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजैः सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनैः अभ्युद्यतः पौरसुहृद्‌द्विजातिभिः

तो आपल्या राजधानीत गेला, जी ध्वजांनी, तोरणांनी आणि रक्षक असलेल्या चौकांनी सजलेली होती. शंख, नगा-वाद्ये आणि दुंदुभी यांच्या गजरात, नगरवासी, मित्र आणि ब्राह्मण यांच्या स्वागताने तो आत गेला.

( अनुष्टुप् ) य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजयः

जो कोणी सकाळी उठून कृष्णाचा विजय आणि शंकरासोबतचे युद्ध आठवतो, त्याचा कधीही पराभव होत नाही.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अनिरुद्धानयनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'अनिरुद्धाचे आणणे' या त्रिसष्टाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

श्रीशुक उवाच बलभद्रः कुरुश्रेष्ठ भगवान् रथमास्थितः । सुहृद्दिदृक्षुरुत्कण्ठः प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ 10.65.

श्रीशुक म्हणाले, कुरुवंशातील श्रेष्ठा, भगवान बलराम आपल्या प्रिय मित्रांना भेटायची उत्कट इच्छा घेऊन रथावर बसले आणि नंदाच्या गोकुळात गेले.

परिष्वक्तश्चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिरेव च । रामोऽभिवाद्य पितरावाशीर्भिरभिनन्दितः ॥ 10.65.

गोप आणि गोपिका, जे त्यांना खूप दिवसांपासून पाहण्यास आतुर होते, त्यांनी त्यांना प्रेमाने मिठी मारली. रामाने आपल्या आईवडिलांना वंदन केले आणि त्यांनी आनंदाने आशीर्वाद दिला.

चिरं नः पाहि दाशार्ह सानुजो जगदीश्वरः । इत्यारोप्याङ्कमालिङ्ग्य नेत्रैः सिषिचतुर्जलैः ॥ 10.65.

“दाशार्हा, तूं आणि तुझा भाऊ, हे विश्वाचे स्वामी, आम्हांला नेहमीच रक्षण करा,” असे म्हणत त्यांनी त्यांना मांडीवर घेतले, प्रेमाने मिठी मारली आणि डोळ्यातून अश्रू ढाळले.

गोपवृद्धांश्च विधिवद्यविष्ठैरभिवन्दितः । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मनः ॥ 10.65.

तेथे बसलेल्या वयोवृद्ध गवळ्यांना बलरामाने योग्य रीतीने, त्यांच्या वय, मैत्री आणि नातेसंबंधानुसार आदराने नमस्कार केले.

समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभिः । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छुः पर्युपागताः ॥ 10.65.

नंतर, गोपांनी हसत, हात मिळवत आणि इतर प्रेमळ हावभाव करत, आरामात बसलेल्या बलरामाभोवती गोळा होऊन त्यांची विचारपूस केली.

पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधसः ॥ 10.65.

बलरामानेही त्यांची आणि त्यांच्या कुटुंबाची प्रेमाने, गदगदलेल्या आवाजात विचारपूस केली. कारण त्यांच्या सर्व चिंता कमलासारख्या डोळ्यांच्या कृष्णामध्ये विसावल्या होत्या.

कच्चिन्नो बान्धवा राम सर्वे कुशलमासते । कच्चित्स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विताः ॥ 10.65.

“राम, तुझे सर्व नातेवाईक सुखरूप आहेत ना? तूं, तुझ्या पत्नी आणि मुलांसह, अजूनही आम्हाला आठवतोस का?”

दिष्ट्या कंसो हतः पापो दिष्ट्या मुक्ताः सुहृज्जनाः । निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रीताः ॥ 10.65.

“दिसायला, पापी कंस मारला गेला; तुझ्या मित्रांना सुटका मिळाली; आणि शत्रूंना हरवून तूं सुरक्षित स्थळी राहायला लागला आहेस, हे आमच्यासाठी खूप आनंदाचे आहे.”

गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू रामसन्दर्शनादृताः । कच्चिदास्ते सुखं कृष्णः पुरस्त्रीजनवल्लभः ॥ 10.65.

रामा भेटल्याने आनंदलेल्या गोपिका हसत म्हणाल्या, “शहरातील स्त्रियांचा प्रिय कृष्ण सुखात आहे ना?”

कच्चित्स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च सः । अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति । अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुजः ॥ 10.65.

“तो आपल्या नातेवाईकांना, वडिलांना आणि आईला आठवतो का? तो एकदातरी आपल्या आईला भेटायला येईल का? की त्या बलवानाने आमच्या सेवेची आठवण ठेवली आहे?”

मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ 10.65.

“दाशार्हा, प्रभो, कोणासाठी तूं आई, वडील, भाऊ, पती, मुले आणि अगदी बहिणी—आपले सगळ्यात प्रिय नातेवाईक—त्यागलेस?”

ता नः सद्यः परित्यज्य गतः सञ्छिन्नसौहृदः । कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ 10.65.

“त्याने आम्हाला अचानक सोडले, आपले प्रेमाचे बंध तोडले. मग अशा व्यक्तीच्या शब्दांवर स्त्रियांनी कसा विश्वास ठेवावा?”

कथं नु गृह्णन्त्यनवस्थितात्मनो वचः कृतघ्नस्य बुधाः पुरस्त्रियः । गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दर स्मितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुराः ॥ 10.65.

“शहरातील हुशार स्त्रिया, अस्थिर आणि कृतघ्न अशा व्यक्तीच्या शब्दांवर कसे विश्वास ठेवतात? पण त्याच्या गोड गोष्टी, हसरे चेहरे, प्रेमळ नजर आणि श्वास यांच्या मोहात त्या त्याच्यावर प्रेम करतात.”

* किं नस्तत्कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः । यात्यस्माभिर्विना कालो यदि तस्य तथैव नः ॥ 10.65.

“गोपिकांनो, त्याचीच वारंवार चर्चा करून काय उपयोग? चला, दुसऱ्या गोष्टी बोलूया. तो आपल्याशिवाय कसा वेळ घालवतो, हे आपल्याला माहीत नाही; आपल्याला मात्र त्याच्या आठवणींत दिवस जातात.”

इति प्रहसितं शौरेर्जल्पितं चारुवीक्षितम् । गतिं प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदुः स्त्रियः ॥ 10.65.

शौरिकृष्णाच्या हसतमुख बोलण्याची, सुंदर नजरेची, चालण्याची आणि प्रेमाने दिलेल्या मिठीची आठवण काढून त्या गोपिका रडल्या.

सङ्कर्षणस्ताः कृष्णस्य सन्देशैर्हृदयंगमैः । सान्त्वयामास भगवान्नानानुनयकोविदः ॥ 10.65.

भगवान संकर्षण, अनेक प्रकारे समजूत काढण्यात पटाईत, कृष्णाचे हृदयस्पर्शी संदेश देऊन त्यांना शांत केले.