श्रीमद्भागवतपुराणम्

तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृत् चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान्बाहून् शाखा इव वनस्पतेः

त्याच्या तोंडातून वारंवार येणारी अस्त्रे भगवान् ने धारदार चक्राने छाटली आणि बाणाचे हात झाडाच्या फांद्यासारखे तोडले.

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः । भक्तानकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत

बाणाचे हात छाटले जात असताना, भक्तांवर दया करणारे भगवान् भव चक्रधारीकडे आले आणि त्याच्याशी बोलले.

श्रीरुद्र उवाच - त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिः गूढं ब्रह्मणि वाङ्‌मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम्

श्रीरुद्र म्हणाले — तूच ते परम ब्रह्म, सर्वोच्च तेज, शब्दरूप ब्रह्मात लपलेले; ज्यांचे मन निर्मळ आहे, ते तुला आकाशासारखे एकट्याने पाहतात.

( मिश्र ) नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौः शीर्षमाशाः श्रुतिरङ्‌घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः

तुझ्या नाभीमध्ये आकाश आहे, तोंडात अग्नी, वीर्य पाण्यात, डोके आकाश, कान दिशा, पाय पृथ्वी; चंद्र तुझे मन, सूर्य तुझे डोळे, आत्मा तुझा आत्मा, मी समुद्र तुझे पोट, आणि भुजंगराज तुझा हात.

रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहाः केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्मः स वै भवान् पुरुषो लोककल्पः

तुझ्या रोमांपासून औषधी, मेघ म्हणजे तुझे पाणी, ब्रह्मा तुझे केस, बुद्धी तुझी सर्जनशक्ती, प्रजापती तुझे हृदय, धर्म तुझा स्वभाव; खरोखर, तूच सर्व लोकांचा आदर्श पुरुष आहेस.

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त

हे प्रभो, तुझं या पृथ्वीवर अवतरण धर्माचं रक्षण आणि जगाच्या कल्याणासाठी आहे. आम्ही सर्वजण तुझ्या प्रेरणेने सातही लोकांचं स्वरूप ओळखतो.

त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीयः तुर्यः स्वदृग् हेतुरहेतुरीशः । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै

तूच एकटा आद्य, अद्वितीय, चौथ्या अवस्थेतील, स्वतःला जाणणारा, कारण आणि अकारण, हे प्रभो. तू स्वतःच्या मायेमुळे सर्व गुण प्रकट व्हावेत म्हणून, बदल न होता प्रकट होतोस.

यथैव सूर्यः पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्वम् आत्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन्

जसा सूर्य स्वतःच्या सावलीने झाकला गेला तरी सावली आणि रूपे निर्माण करतो, तसाच तूही, गुणांनी झाकला गेलास तरी, आत्म्याचा दीप म्हणून गुण आणि गुणी लोकांना प्रकाशित करतोस, हे अनंत.

( अनुष्टुप् ) यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे

ज्यांची बुद्धी तुझ्या मायेमुळे मोहून गेली आहे, ते मुलं, पत्नी, घर यांत आसक्त होतात आणि दुःखाच्या समुद्रात बुडतात व वर येतात.

देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः

देवदत्त हे मानवजन्म मिळूनही, ज्याचे इंद्रिये वश नाहीत आणि जो तुझ्या पायांची पूजा करत नाही, तो स्वतःची फसवणूक करणारा दयनीय आहे.

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

जो मनुष्य, हे प्रभो, तुला — स्वतःच्या प्रिय आत्म्याला — सोडून, उलट्या मार्गाने इंद्रियांच्या विषयांचा पाठलाग करतो, तो अमृत सोडून विषच घेतो.

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां आत्मानं प्रेष्ठमीश्वरम्

मी, ब्रह्मा, देव आणि निर्मळ मनाचे ऋषी — आम्ही सर्वांनी पूर्ण मनाने तुला, सर्वात प्रिय प्रभूला, शरण गेलो आहोत.

( मिश्र ) तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम्

हे प्रभो, तूच जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचा कारण आहेस. तू सम, शांत, सर्वांचा मित्र, आत्मा आणि देव आहेस. जगाचा एकमेव आधार आहेस. आम्ही जन्ममृत्यूच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी तुझी भक्ती करतो.

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । संपाद्यतां तद्‌भवतः प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसादः

हा माझा अत्यंत प्रिय, आवडता आणि आज्ञाधारक आहे. मी त्याला निर्भयता दिली आहे, हे देव. जसा तू दैत्यपतीवर कृपा केलीस, तशीच कृपा त्याच्यावरही कर.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) यदात्थ भगवन् त्वं नः करवाम प्रियं तव । भवतो यद्व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम्

श्रीभगवान म्हणाले — हे भगवंत, तू जे काही सांगशील, तेच मी तुझ्या आनंदासाठी करीन. तुझा जो निर्णय आहे, तो मला पूर्णपणे मान्य आणि प्रिय आहे.

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुरः । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः

हा विरोचनाचा पुत्र असुर माझ्यासुद्धा मारण्यास अयोग्य आहे. प्रह्लादाला वर दिला आहे, त्यामुळे तो आणि तुझ्या कुळातील कोणीही माझ्या हातून मारला जाणार नाही.

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुवः

त्याचा गर्व कमी करण्यासाठी मी त्याचे हात मोडले आणि पृथ्वीला भार देणारे त्याचे मोठे सैन्यही मी नष्ट केले.

चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्यजरामरः । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्‌भयोऽसुरः

त्याचे चार हात शिल्लक राहतील. तो अजन्मा, अमर, तुझ्या सेवकांमध्ये प्रमुख राहील आणि, हे असुरा, त्याला कुठूनही भीती राहणार नाही.

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत्

अशी निर्भयता मिळाल्यावर, त्या असुराने कृष्णाला वंदन केले, प्रद्युम्न आणि त्याच्या पत्नीला रथावर बसवून पुढे आणले.

अक्षौहिण्या परिवृतं सुवासःसमलङ्कृतम् । सपत्‍नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः

संपूर्ण अक्षौहिणी सैन्याने वेढलेला, सुंदर वस्त्र आणि दागिने घातलेला, पत्नीला सोबत घेऊन, रुद्राच्या सन्मानाने तो निघाला.

( वंशस्था ) स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजैः सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनैः अभ्युद्यतः पौरसुहृद्‌द्विजातिभिः

तो आपल्या राजधानीत गेला, जी ध्वजांनी, तोरणांनी आणि रक्षक असलेल्या चौकांनी सजलेली होती. शंख, नगा-वाद्ये आणि दुंदुभी यांच्या गजरात, नगरवासी, मित्र आणि ब्राह्मण यांच्या स्वागताने तो आत गेला.

( अनुष्टुप् ) य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजयः

जो कोणी सकाळी उठून कृष्णाचा विजय आणि शंकरासोबतचे युद्ध आठवतो, त्याचा कधीही पराभव होत नाही.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अनिरुद्धानयनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'अनिरुद्धाचे आणणे' या त्रिसष्टाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

श्रीशुक उवाच बलभद्रः कुरुश्रेष्ठ भगवान् रथमास्थितः । सुहृद्दिदृक्षुरुत्कण्ठः प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ 10.65.

श्रीशुक म्हणाले, कुरुवंशातील श्रेष्ठा, भगवान बलराम आपल्या प्रिय मित्रांना भेटायची उत्कट इच्छा घेऊन रथावर बसले आणि नंदाच्या गोकुळात गेले.

परिष्वक्तश्चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिरेव च । रामोऽभिवाद्य पितरावाशीर्भिरभिनन्दितः ॥ 10.65.

गोप आणि गोपिका, जे त्यांना खूप दिवसांपासून पाहण्यास आतुर होते, त्यांनी त्यांना प्रेमाने मिठी मारली. रामाने आपल्या आईवडिलांना वंदन केले आणि त्यांनी आनंदाने आशीर्वाद दिला.

चिरं नः पाहि दाशार्ह सानुजो जगदीश्वरः । इत्यारोप्याङ्कमालिङ्ग्य नेत्रैः सिषिचतुर्जलैः ॥ 10.65.

“दाशार्हा, तूं आणि तुझा भाऊ, हे विश्वाचे स्वामी, आम्हांला नेहमीच रक्षण करा,” असे म्हणत त्यांनी त्यांना मांडीवर घेतले, प्रेमाने मिठी मारली आणि डोळ्यातून अश्रू ढाळले.

गोपवृद्धांश्च विधिवद्यविष्ठैरभिवन्दितः । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मनः ॥ 10.65.

तेथे बसलेल्या वयोवृद्ध गवळ्यांना बलरामाने योग्य रीतीने, त्यांच्या वय, मैत्री आणि नातेसंबंधानुसार आदराने नमस्कार केले.

समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभिः । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छुः पर्युपागताः ॥ 10.65.

नंतर, गोपांनी हसत, हात मिळवत आणि इतर प्रेमळ हावभाव करत, आरामात बसलेल्या बलरामाभोवती गोळा होऊन त्यांची विचारपूस केली.

पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधसः ॥ 10.65.

बलरामानेही त्यांची आणि त्यांच्या कुटुंबाची प्रेमाने, गदगदलेल्या आवाजात विचारपूस केली. कारण त्यांच्या सर्व चिंता कमलासारख्या डोळ्यांच्या कृष्णामध्ये विसावल्या होत्या.