श्रीमद्भागवतपुराणम्

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रीशिरास्त्रिपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश

जेव्हा भूतगण पळून गेले, तेव्हा तीन डोकी आणि तीन पाय असलेला ज्वर दाशार्हाकडे धावला, जणू दहा दिशा जाळत आहे असे.

अथ नारायणः देवः तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ

तेव्हा नारायण देवाने त्याला पाहून आपला ज्वर सोडला; शंकराचा ज्वर आणि विष्णूचा ज्वर एकमेकांशी लढू लागले.

माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः

माहेश्वर ज्वर विष्णूच्या ज्वराने त्रस्त होऊन ओरडू लागला; दुसरीकडे कुठेही आश्रय न मिळाल्याने घाबरून, तो हृषीकेशाकडे शरण आला आणि हात जोडून स्तुती करू लागला.

ज्वर उवाच - ( मिश्र ) नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम्

ज्वर म्हणाला — मी तुम्हाला वंदन करतो, अनंत शक्तीचे, सर्वश्रेष्ठ प्रभु, सर्वांचा आत्मा, शुद्ध ज्ञानस्वरूप, विश्वाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचे कारण, ते शांत ब्रह्म, ब्रह्माचे स्वरूप.

कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहः त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये

काळ, दैव, कर्म, जीव, स्वभाव, द्रव्य, क्षेत्र, प्राण, आत्मा आणि विकार — या सगळ्यांचा समूह, बीज आणि अंकुराचा प्रवाह, ही तुझी माया आहे; मी त्या मायेला नाकारण्याच्या आश्रयाला येतो.

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नैः देवान् साधून् लोकसेतून्बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः

तू विविध रूपे घेऊन, खेळत देव, साधू आणि लोकांचे आधार सांभाळतोस; चुकीच्या मार्गाने हिंसा करणाऱ्यांचा नाश करतोस; तुझा जन्म पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी आहे.

तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्‌घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धाः

मी तुझ्या असह्य, प्रखर आणि अत्यंत तीव्र ज्वराने भाजलो आहे; जोपर्यंत माणसे आशेने बांधलेली असतात, तोपर्यंत ती तुझ्या पायांच्या मुळाशी नमते नाहीत आणि त्यांचे दुःख संपत नाही.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद्‌भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद्‌भयम्

श्रीभगवान म्हणाले — त्रिशिरा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझ्या ज्वरामुळे झालेले भय दूर होवो. जो कोणी आपली ही संवाद आठवेल, त्याला तुझ्यामुळे कधीच भीती वाटणार नाही.

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः । बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद्योत्स्यञ्जनार्दनम्

अशा प्रकारे अच्युताने सांगितल्यावर, माहेश्वर ज्वराने त्याला वंदन केले आणि निघून गेला; बाण रथावर बसून जनार्दनाशी युद्ध करण्यासाठी पुढे गेला.

ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप

मग, राजन, हजारो हात आणि विविध शस्त्रे असलेला असुर अत्यंत क्रोधाने चक्रधारीवर बाणांचा वर्षाव करू लागला.

तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृत् चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान्बाहून् शाखा इव वनस्पतेः

त्याच्या तोंडातून वारंवार येणारी अस्त्रे भगवान् ने धारदार चक्राने छाटली आणि बाणाचे हात झाडाच्या फांद्यासारखे तोडले.

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः । भक्तानकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत

बाणाचे हात छाटले जात असताना, भक्तांवर दया करणारे भगवान् भव चक्रधारीकडे आले आणि त्याच्याशी बोलले.

श्रीरुद्र उवाच - त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिः गूढं ब्रह्मणि वाङ्‌मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम्

श्रीरुद्र म्हणाले — तूच ते परम ब्रह्म, सर्वोच्च तेज, शब्दरूप ब्रह्मात लपलेले; ज्यांचे मन निर्मळ आहे, ते तुला आकाशासारखे एकट्याने पाहतात.

( मिश्र ) नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौः शीर्षमाशाः श्रुतिरङ्‌घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः

तुझ्या नाभीमध्ये आकाश आहे, तोंडात अग्नी, वीर्य पाण्यात, डोके आकाश, कान दिशा, पाय पृथ्वी; चंद्र तुझे मन, सूर्य तुझे डोळे, आत्मा तुझा आत्मा, मी समुद्र तुझे पोट, आणि भुजंगराज तुझा हात.

रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहाः केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्मः स वै भवान् पुरुषो लोककल्पः

तुझ्या रोमांपासून औषधी, मेघ म्हणजे तुझे पाणी, ब्रह्मा तुझे केस, बुद्धी तुझी सर्जनशक्ती, प्रजापती तुझे हृदय, धर्म तुझा स्वभाव; खरोखर, तूच सर्व लोकांचा आदर्श पुरुष आहेस.

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त

हे प्रभो, तुझं या पृथ्वीवर अवतरण धर्माचं रक्षण आणि जगाच्या कल्याणासाठी आहे. आम्ही सर्वजण तुझ्या प्रेरणेने सातही लोकांचं स्वरूप ओळखतो.

त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीयः तुर्यः स्वदृग् हेतुरहेतुरीशः । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै

तूच एकटा आद्य, अद्वितीय, चौथ्या अवस्थेतील, स्वतःला जाणणारा, कारण आणि अकारण, हे प्रभो. तू स्वतःच्या मायेमुळे सर्व गुण प्रकट व्हावेत म्हणून, बदल न होता प्रकट होतोस.

यथैव सूर्यः पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्वम् आत्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन्

जसा सूर्य स्वतःच्या सावलीने झाकला गेला तरी सावली आणि रूपे निर्माण करतो, तसाच तूही, गुणांनी झाकला गेलास तरी, आत्म्याचा दीप म्हणून गुण आणि गुणी लोकांना प्रकाशित करतोस, हे अनंत.

( अनुष्टुप् ) यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे

ज्यांची बुद्धी तुझ्या मायेमुळे मोहून गेली आहे, ते मुलं, पत्नी, घर यांत आसक्त होतात आणि दुःखाच्या समुद्रात बुडतात व वर येतात.

देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः

देवदत्त हे मानवजन्म मिळूनही, ज्याचे इंद्रिये वश नाहीत आणि जो तुझ्या पायांची पूजा करत नाही, तो स्वतःची फसवणूक करणारा दयनीय आहे.

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

जो मनुष्य, हे प्रभो, तुला — स्वतःच्या प्रिय आत्म्याला — सोडून, उलट्या मार्गाने इंद्रियांच्या विषयांचा पाठलाग करतो, तो अमृत सोडून विषच घेतो.

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां आत्मानं प्रेष्ठमीश्वरम्

मी, ब्रह्मा, देव आणि निर्मळ मनाचे ऋषी — आम्ही सर्वांनी पूर्ण मनाने तुला, सर्वात प्रिय प्रभूला, शरण गेलो आहोत.

( मिश्र ) तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम्

हे प्रभो, तूच जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचा कारण आहेस. तू सम, शांत, सर्वांचा मित्र, आत्मा आणि देव आहेस. जगाचा एकमेव आधार आहेस. आम्ही जन्ममृत्यूच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी तुझी भक्ती करतो.

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । संपाद्यतां तद्‌भवतः प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसादः

हा माझा अत्यंत प्रिय, आवडता आणि आज्ञाधारक आहे. मी त्याला निर्भयता दिली आहे, हे देव. जसा तू दैत्यपतीवर कृपा केलीस, तशीच कृपा त्याच्यावरही कर.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) यदात्थ भगवन् त्वं नः करवाम प्रियं तव । भवतो यद्व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम्

श्रीभगवान म्हणाले — हे भगवंत, तू जे काही सांगशील, तेच मी तुझ्या आनंदासाठी करीन. तुझा जो निर्णय आहे, तो मला पूर्णपणे मान्य आणि प्रिय आहे.

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुरः । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः

हा विरोचनाचा पुत्र असुर माझ्यासुद्धा मारण्यास अयोग्य आहे. प्रह्लादाला वर दिला आहे, त्यामुळे तो आणि तुझ्या कुळातील कोणीही माझ्या हातून मारला जाणार नाही.

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुवः

त्याचा गर्व कमी करण्यासाठी मी त्याचे हात मोडले आणि पृथ्वीला भार देणारे त्याचे मोठे सैन्यही मी नष्ट केले.

चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्यजरामरः । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्‌भयोऽसुरः

त्याचे चार हात शिल्लक राहतील. तो अजन्मा, अमर, तुझ्या सेवकांमध्ये प्रमुख राहील आणि, हे असुरा, त्याला कुठूनही भीती राहणार नाही.

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत्

अशी निर्भयता मिळाल्यावर, त्या असुराने कृष्णाला वंदन केले, प्रद्युम्न आणि त्याच्या पत्नीला रथावर बसवून पुढे आणले.