श्रीमद्भागवतपुराणम्

पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शाङ्‌र्गिणे । प्रत्यस्त्रैः शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मितः

पिनाकधारी शंकराने कृष्णावर अनेक प्रकारची अस्त्रे सोडली, पण शार्ङ्गधारी कृष्णाने शांतपणे प्रत्युत्तरास्त्रे टाकून ती विफल केली.

ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च

ब्रह्मास्त्राला त्याने स्वतःच्या ब्रह्मास्त्राने, वायव्यास्त्राला पार्वत्यास्त्राने, अग्न्यास्त्राला पर्जन्यास्त्राने आणि पाशुपताला स्वतःच्या अस्त्राने प्रत्युत्तर दिले.

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिः जघानासिगदेषुभिः

कृष्णाने जंभणास्त्राने गिरीशाला गुंगीत टाकले आणि मग बाणाच्या सैन्यावर तलवार, गदा आणि बाणांनी हल्ला केला.

स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैः अर्द्यमानः समन्ततः । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापक्रमद् रणात्

प्रद्युम्नाच्या बाणांच्या वर्षावाने सर्व बाजूंनी त्रस्त झालेला स्कंद, आपल्या अंगातून रक्त वाहू लागला आणि तो मयूरध्वज रणभूमीतून मागे हटला.

कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकनि हतनाथानि सर्वतः

कुंभांड आणि कूपकर्ण हे मुसळाच्या आघाताने पडले; त्यांचे सैन्य नायक नसल्याने सर्व दिशांना पळाले.

विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षणः । कृष्णं अभ्यद्रवत् संख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम्

स्वतःचे सैन्य तुटताना पाहून बाणा प्रचंड संतापला, सात्यकीला सोडून देऊन तो रणभूमीत कृष्णावर तुटून पडला.

धनूंष्याकृष्य युगपद् बाणः पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मदः

बाणाने एकाच वेळी पाचशे धनुष्ये ओढली आणि युद्धाच्या उन्मादात प्रत्येक बाणावर दोन-दोन बाण चढवले.

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंसि युगपद्धरिः । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत्

भगवान् हरिने एकाच वेळी ती धनुष्ये तोडली, सारथी, रथ आणि घोडे मारले आणि मग आपल्या शंखाचा आवाज केला.

तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया

त्याची आई कोटर नावाची, केस विस्कटलेली आणि वस्त्ररहित, आपल्या मुलाचा जीव वाचवण्यासाठी कृष्णासमोर उभी राहिली.

ततस्तिर्यङ्‌मुखो नग्नां अनिरीक्षन् गदाग्रजः । बाणश्च तावद् विरथः छिन्नधन्वाविशत् पुरम्

मग गदाग्रजाने तिला नग्न पाहून तिकडे न पाहता आपला चेहरा वळवला, आणि बाण, ज्याचा रथ आणि धनुष्य तुटले होते, तो नगरात गेला.

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रीशिरास्त्रिपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश

जेव्हा भूतगण पळून गेले, तेव्हा तीन डोकी आणि तीन पाय असलेला ज्वर दाशार्हाकडे धावला, जणू दहा दिशा जाळत आहे असे.

अथ नारायणः देवः तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ

तेव्हा नारायण देवाने त्याला पाहून आपला ज्वर सोडला; शंकराचा ज्वर आणि विष्णूचा ज्वर एकमेकांशी लढू लागले.

माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः

माहेश्वर ज्वर विष्णूच्या ज्वराने त्रस्त होऊन ओरडू लागला; दुसरीकडे कुठेही आश्रय न मिळाल्याने घाबरून, तो हृषीकेशाकडे शरण आला आणि हात जोडून स्तुती करू लागला.

ज्वर उवाच - ( मिश्र ) नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम्

ज्वर म्हणाला — मी तुम्हाला वंदन करतो, अनंत शक्तीचे, सर्वश्रेष्ठ प्रभु, सर्वांचा आत्मा, शुद्ध ज्ञानस्वरूप, विश्वाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचे कारण, ते शांत ब्रह्म, ब्रह्माचे स्वरूप.

कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहः त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये

काळ, दैव, कर्म, जीव, स्वभाव, द्रव्य, क्षेत्र, प्राण, आत्मा आणि विकार — या सगळ्यांचा समूह, बीज आणि अंकुराचा प्रवाह, ही तुझी माया आहे; मी त्या मायेला नाकारण्याच्या आश्रयाला येतो.

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नैः देवान् साधून् लोकसेतून्बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः

तू विविध रूपे घेऊन, खेळत देव, साधू आणि लोकांचे आधार सांभाळतोस; चुकीच्या मार्गाने हिंसा करणाऱ्यांचा नाश करतोस; तुझा जन्म पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी आहे.

तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्‌घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धाः

मी तुझ्या असह्य, प्रखर आणि अत्यंत तीव्र ज्वराने भाजलो आहे; जोपर्यंत माणसे आशेने बांधलेली असतात, तोपर्यंत ती तुझ्या पायांच्या मुळाशी नमते नाहीत आणि त्यांचे दुःख संपत नाही.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद्‌भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद्‌भयम्

श्रीभगवान म्हणाले — त्रिशिरा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझ्या ज्वरामुळे झालेले भय दूर होवो. जो कोणी आपली ही संवाद आठवेल, त्याला तुझ्यामुळे कधीच भीती वाटणार नाही.

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः । बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद्योत्स्यञ्जनार्दनम्

अशा प्रकारे अच्युताने सांगितल्यावर, माहेश्वर ज्वराने त्याला वंदन केले आणि निघून गेला; बाण रथावर बसून जनार्दनाशी युद्ध करण्यासाठी पुढे गेला.

ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप

मग, राजन, हजारो हात आणि विविध शस्त्रे असलेला असुर अत्यंत क्रोधाने चक्रधारीवर बाणांचा वर्षाव करू लागला.

तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृत् चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान्बाहून् शाखा इव वनस्पतेः

त्याच्या तोंडातून वारंवार येणारी अस्त्रे भगवान् ने धारदार चक्राने छाटली आणि बाणाचे हात झाडाच्या फांद्यासारखे तोडले.

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः । भक्तानकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत

बाणाचे हात छाटले जात असताना, भक्तांवर दया करणारे भगवान् भव चक्रधारीकडे आले आणि त्याच्याशी बोलले.

श्रीरुद्र उवाच - त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिः गूढं ब्रह्मणि वाङ्‌मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम्

श्रीरुद्र म्हणाले — तूच ते परम ब्रह्म, सर्वोच्च तेज, शब्दरूप ब्रह्मात लपलेले; ज्यांचे मन निर्मळ आहे, ते तुला आकाशासारखे एकट्याने पाहतात.

( मिश्र ) नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौः शीर्षमाशाः श्रुतिरङ्‌घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः

तुझ्या नाभीमध्ये आकाश आहे, तोंडात अग्नी, वीर्य पाण्यात, डोके आकाश, कान दिशा, पाय पृथ्वी; चंद्र तुझे मन, सूर्य तुझे डोळे, आत्मा तुझा आत्मा, मी समुद्र तुझे पोट, आणि भुजंगराज तुझा हात.

रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहाः केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्मः स वै भवान् पुरुषो लोककल्पः

तुझ्या रोमांपासून औषधी, मेघ म्हणजे तुझे पाणी, ब्रह्मा तुझे केस, बुद्धी तुझी सर्जनशक्ती, प्रजापती तुझे हृदय, धर्म तुझा स्वभाव; खरोखर, तूच सर्व लोकांचा आदर्श पुरुष आहेस.

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त

हे प्रभो, तुझं या पृथ्वीवर अवतरण धर्माचं रक्षण आणि जगाच्या कल्याणासाठी आहे. आम्ही सर्वजण तुझ्या प्रेरणेने सातही लोकांचं स्वरूप ओळखतो.

त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीयः तुर्यः स्वदृग् हेतुरहेतुरीशः । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै

तूच एकटा आद्य, अद्वितीय, चौथ्या अवस्थेतील, स्वतःला जाणणारा, कारण आणि अकारण, हे प्रभो. तू स्वतःच्या मायेमुळे सर्व गुण प्रकट व्हावेत म्हणून, बदल न होता प्रकट होतोस.

यथैव सूर्यः पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्वम् आत्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन्

जसा सूर्य स्वतःच्या सावलीने झाकला गेला तरी सावली आणि रूपे निर्माण करतो, तसाच तूही, गुणांनी झाकला गेलास तरी, आत्म्याचा दीप म्हणून गुण आणि गुणी लोकांना प्रकाशित करतोस, हे अनंत.

( अनुष्टुप् ) यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे

ज्यांची बुद्धी तुझ्या मायेमुळे मोहून गेली आहे, ते मुलं, पत्नी, घर यांत आसक्त होतात आणि दुःखाच्या समुद्रात बुडतात व वर येतात.