श्रीमद्भागवतपुराणम्

नारदात् तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदैवताः

नारदाकडून अनिरुद्ध बंदी पडल्याची आणि घडलेल्या गोष्टींची बातमी ऐकून, कृष्णाला देव मानणारे वृष्णिवंशीय शोनितपूरकडे निघाले.

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः

प्रद्युम्न, युयुधान, गद, साम्ब, सारण, नंद, उपनंद, भद्र आणि इतर सर्वजण राम आणि कृष्णाच्या मागे पुढे चालत गेले.

अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेताः सर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभाः

सात्वतांचे श्रेष्ठ वीर बारा अक्षौहिणी सैन्य घेऊन सर्व बाजूंनी बाणाच्या नगरीला वेढा घालून उभे राहिले.

भज्यमानपुरोद्यान प्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टः तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ

आपली बाग, तटबंदी, मनोरे आणि दरवाजे उद्ध्वस्त होताना पाहून, बाणाला प्रचंड राग आला आणि तो समसमान सैन्य घेऊन युद्धासाठी बाहेर पडला.

बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः

बाणाच्या मदतीसाठी भगवान रुद्र आपल्या पुत्रासह आणि प्रमथगणांसह नंदी वृषावर बसून राम आणि कृष्णाशी युद्ध करू लागले.

आसीत् सुतुमुलं युद्धं अद्‌भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि

राजा, कृष्ण आणि शंकर तसेच प्रद्युम्न आणि गुह यांच्या मध्ये अद्भुत, रोमांचकारी आणि प्रचंड गदारोळ असलेले युद्ध सुरू झाले.

कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः

कुंभांड आणि कूपकर्ण यांनी बलरामाशी, साम्बाने बाणाच्या पुत्राशी, आणि सात्यकीने बाणाशी युद्ध केले.

ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन्

ब्रह्मा आणि इतर देवांचे अधिपती, ऋषी, सिद्ध, चारण, गंधर्व, अप्सरा आणि यक्ष हे सर्व आपल्या विमानांतून हे युद्ध पाहण्यासाठी आले.

शङ्करानुचरान् शौरिः भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान्

कृष्णाने शंकराचे अनुयायी — भूत, प्रमथ, गुह्यक, डाकिनी, राक्षस आणि विनायक — यांना हाकलून दिले.

प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः

तसेच प्रेत, मातृका, पिशाच, कुश्मांड आणि ब्रह्मराक्षस यांनाही, शार्ङ्गधनुष्याच्या तीक्ष्ण बाणांनी कृष्णाने पळवून लावले.

पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शाङ्‌र्गिणे । प्रत्यस्त्रैः शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मितः

पिनाकधारी शंकराने कृष्णावर अनेक प्रकारची अस्त्रे सोडली, पण शार्ङ्गधारी कृष्णाने शांतपणे प्रत्युत्तरास्त्रे टाकून ती विफल केली.

ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च

ब्रह्मास्त्राला त्याने स्वतःच्या ब्रह्मास्त्राने, वायव्यास्त्राला पार्वत्यास्त्राने, अग्न्यास्त्राला पर्जन्यास्त्राने आणि पाशुपताला स्वतःच्या अस्त्राने प्रत्युत्तर दिले.

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिः जघानासिगदेषुभिः

कृष्णाने जंभणास्त्राने गिरीशाला गुंगीत टाकले आणि मग बाणाच्या सैन्यावर तलवार, गदा आणि बाणांनी हल्ला केला.

स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैः अर्द्यमानः समन्ततः । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापक्रमद् रणात्

प्रद्युम्नाच्या बाणांच्या वर्षावाने सर्व बाजूंनी त्रस्त झालेला स्कंद, आपल्या अंगातून रक्त वाहू लागला आणि तो मयूरध्वज रणभूमीतून मागे हटला.

कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकनि हतनाथानि सर्वतः

कुंभांड आणि कूपकर्ण हे मुसळाच्या आघाताने पडले; त्यांचे सैन्य नायक नसल्याने सर्व दिशांना पळाले.

विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षणः । कृष्णं अभ्यद्रवत् संख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम्

स्वतःचे सैन्य तुटताना पाहून बाणा प्रचंड संतापला, सात्यकीला सोडून देऊन तो रणभूमीत कृष्णावर तुटून पडला.

धनूंष्याकृष्य युगपद् बाणः पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मदः

बाणाने एकाच वेळी पाचशे धनुष्ये ओढली आणि युद्धाच्या उन्मादात प्रत्येक बाणावर दोन-दोन बाण चढवले.

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंसि युगपद्धरिः । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत्

भगवान् हरिने एकाच वेळी ती धनुष्ये तोडली, सारथी, रथ आणि घोडे मारले आणि मग आपल्या शंखाचा आवाज केला.

तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया

त्याची आई कोटर नावाची, केस विस्कटलेली आणि वस्त्ररहित, आपल्या मुलाचा जीव वाचवण्यासाठी कृष्णासमोर उभी राहिली.

ततस्तिर्यङ्‌मुखो नग्नां अनिरीक्षन् गदाग्रजः । बाणश्च तावद् विरथः छिन्नधन्वाविशत् पुरम्

मग गदाग्रजाने तिला नग्न पाहून तिकडे न पाहता आपला चेहरा वळवला, आणि बाण, ज्याचा रथ आणि धनुष्य तुटले होते, तो नगरात गेला.

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रीशिरास्त्रिपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश

जेव्हा भूतगण पळून गेले, तेव्हा तीन डोकी आणि तीन पाय असलेला ज्वर दाशार्हाकडे धावला, जणू दहा दिशा जाळत आहे असे.

अथ नारायणः देवः तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ

तेव्हा नारायण देवाने त्याला पाहून आपला ज्वर सोडला; शंकराचा ज्वर आणि विष्णूचा ज्वर एकमेकांशी लढू लागले.

माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः

माहेश्वर ज्वर विष्णूच्या ज्वराने त्रस्त होऊन ओरडू लागला; दुसरीकडे कुठेही आश्रय न मिळाल्याने घाबरून, तो हृषीकेशाकडे शरण आला आणि हात जोडून स्तुती करू लागला.

ज्वर उवाच - ( मिश्र ) नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम्

ज्वर म्हणाला — मी तुम्हाला वंदन करतो, अनंत शक्तीचे, सर्वश्रेष्ठ प्रभु, सर्वांचा आत्मा, शुद्ध ज्ञानस्वरूप, विश्वाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचे कारण, ते शांत ब्रह्म, ब्रह्माचे स्वरूप.

कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहः त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये

काळ, दैव, कर्म, जीव, स्वभाव, द्रव्य, क्षेत्र, प्राण, आत्मा आणि विकार — या सगळ्यांचा समूह, बीज आणि अंकुराचा प्रवाह, ही तुझी माया आहे; मी त्या मायेला नाकारण्याच्या आश्रयाला येतो.

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नैः देवान् साधून् लोकसेतून्बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः

तू विविध रूपे घेऊन, खेळत देव, साधू आणि लोकांचे आधार सांभाळतोस; चुकीच्या मार्गाने हिंसा करणाऱ्यांचा नाश करतोस; तुझा जन्म पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी आहे.

तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्‌घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धाः

मी तुझ्या असह्य, प्रखर आणि अत्यंत तीव्र ज्वराने भाजलो आहे; जोपर्यंत माणसे आशेने बांधलेली असतात, तोपर्यंत ती तुझ्या पायांच्या मुळाशी नमते नाहीत आणि त्यांचे दुःख संपत नाही.

श्रीभगवानुवाच - ( अनुष्टुप् ) त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद्‌भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद्‌भयम्

श्रीभगवान म्हणाले — त्रिशिरा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझ्या ज्वरामुळे झालेले भय दूर होवो. जो कोणी आपली ही संवाद आठवेल, त्याला तुझ्यामुळे कधीच भीती वाटणार नाही.

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः । बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद्योत्स्यञ्जनार्दनम्

अशा प्रकारे अच्युताने सांगितल्यावर, माहेश्वर ज्वराने त्याला वंदन केले आणि निघून गेला; बाण रथावर बसून जनार्दनाशी युद्ध करण्यासाठी पुढे गेला.