श्रीमद्भागवतपुराणम्

चित्रलेखोवाच - व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते । तं आनेष्ये वरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश

चित्रलेखा म्हणाली — 'त्रैलोक्यात तुझे हे दु:ख जर ठरले असेल, तरी मी ते दूर करीन. जो तुझ्या मनाला भुरळ घालतो, तो कोण आहे ते सांग, मी त्याला तुझ्यासमोर आणीन.'

इत्युक्त्वा देवगन्धर्व सिद्धचारणपन्नगान् । दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत्

अशी सांगून तिने देव, गंधर्व, सिद्ध, चारण, सर्प, दैत्य, विद्याधर, यक्ष आणि माणसे यांची रूपे जशी होती तशी काढली.

मनुजेषु च सा वृष्नीन् शूरं आनकदुन्दुभिम् । व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता

माणसांमध्ये तिने वृष्णी, शूर, आनकदुंदुभी यांची चित्रे काढली आणि प्रद्युम्नाचे चित्र पाहताना, राम आणि कृष्ण यांचे चित्र काढताना तिला लाज वाटली.

अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्‌मुखी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते

अनिरुद्धाचे चित्र पाहताच ती लाजून खाली पाहू लागली; आणि हसत-हसत राजाला म्हणाली, 'हा तो, हा तो.'

चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी । ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम्

हे समजून योगिनी चित्रलेखा, जी कृष्णाची नात होती, राजन, आकाशमार्गे कृष्णाच्या रक्षणाखाली असलेल्या द्वारकेला गेली.

तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता । गृहीत्वा शोणितपुरं सख्यै प्रियमदर्शयत्

तेथे योगबलाने तिने सुंदर पलंगावर झोपलेल्या प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धाला उचलले आणि शोनितपुरात आणून आपल्या सखीला दाखवले.

सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम्

त्या सुंदर वीराला पाहून ती आनंदाने फुलून गेली आणि इतरांना कठीण असलेल्या आपल्या घरात अनिरुद्धासोबत रमली.

परार्ध्यवासःस्रग्गन्ध धूपदीपासनादिभिः । पानभोजन भक्ष्यैश्च वाक्यैः शुश्रूषणार्चितः

त्याला उत्तम वस्त्रे, फुले, सुगंध, धूप, दिवे, आसन, पाणी, जेवण, मिठाई आणि गोड बोलांनी सेवा करून सन्मानित केले.

गूढः कन्यापुरे शश्वत् प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रियः

कन्येच्या महालात लपून बसलेल्या अनिरुद्धाला, ऊषेच्या वाढत्या प्रेमामुळे आणि तिच्या संगामुळे, दिवस कसे गेले ते कळलेच नाही.

तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयाञ्चक्रुः आप्रीतां दुरवच्छदैः

यदुवीर अनिरुद्धासोबत ती अशी रमू लागली आणि आपली व्रते मोडली, हे तिच्या अंगरक्षकांनी सूक्ष्म चिन्हांवरून ओळखले.

भटा आवेदयाञ्चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुलदूषणम्

रक्षकांनी राजाला सांगितले, 'राजा, आपल्या मुलीच्या वागण्यात आम्ही काही संशयास्पद गोष्ट पाहिली आहे, जी घराण्याला कलंक ठरेल.'

अनपायिभिरस्माभिः गुप्तायाश्च गृहे प्रभो । कन्याया दूषणं पुम्भिः दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे

'राजा, आम्ही तिच्या घरात नेहमी पहारा देत असतानाही, इतरांना कठीण असलेल्या आपल्या कन्येला एखाद्या पुरुषाने कसे अपवित्र केले, हे आम्हाला समजले नाही.'

ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्रुतदूषणः । त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम्

मग आपल्या मुलीच्या कलंकाची बातमी ऐकून बाण फारच अस्वस्थ झाला आणि लगेच कन्येच्या महालात जाऊन त्याने यदुकुळातील राजकुमाराला पाहिले.

( मिश्र ) कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्‌भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम्

त्याने त्या कामदेवपुत्राला, जगातील सर्वात सुंदर, श्यामवर्णी, पिवळ्या वस्त्रातील, कमळासारख्या डोळ्यांचा, रुंद भुजांचा, कुंडले आणि कुरळ्या केसांनी शोभणारा, स्मित हास्याने उजळलेला चेहरा असलेला पाहिला.

दीव्यन्तमक्षैः प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः

तो आपल्या प्रियेबरोबर पाशा खेळत होता; तिच्या अंगावर स्तनांच्या कुंकवाच्या छायेची माळ होती आणि त्याच्या हातात जाई-जुईच्या फुलांची माळ होती; तो तिच्या बाजूला बसलेला पाहून बाण आश्चर्यचकित झाला.

स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभिः भटैरनीकैरवलोक्य माधवः । उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया

माधवाने आजूबाजूला शत्रू सैनिकांनी वेढलेले पाहिले, तेव्हा त्याने मोठा गदा उचलून उभा राहिला, जणू यमराज आपला दंड घेऊन मारण्यासाठी उभा आहे.

जिघृक्षया तान् परितः प्रसर्पतः शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् । ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता निर्भिन्नमूर्धोरुभुजाः प्रदुद्रुवुः

त्याला पकडण्यासाठी सर्व बाजूंनी सैनिक धावले, पण अनिरुद्धाने त्यांना जशी रानडुक्कर कुक्कुरांना मारते तशी मारले; त्यांचे डोके, पाय, हात फोडून ते महालातून पळून गेले.

तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह । ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला बद्धं निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौदिषीत्

मग बाणाचा बलवान मुलगा नागपाशांनी अनिरुद्धाला बांधून टाकला, जो रागाने आपल्याच सैन्याचा संहार करत होता; ऊषा दुःख आणि शोकाने व्याकुळ झाली, आणि अनिरुद्ध बांधलेला पाहून तिच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अनिरुद्धबन्धो नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील उत्तरार्धातील 'अनिरुद्धबांध' नावाचा बासष्टावा अध्याय संपला.

श्रीकृष्णबाणासुरसंग्रामः; तत्र माहेश्वरज्वरेण माहेश्वरेण च कृता भगवत् स्तुतिः - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अपश्यतां चानिरुद्धं तद्‌बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्

श्रीशुक म्हणाले — हे भारतवंशीय, अनिरुद्ध आणि त्याचे आप्तजन दिसेनासे झाल्यावर, त्यांच्या नातेवाईकांनी मोठ्या दुःखात चार महिने घालवले.

नारदात् तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदैवताः

नारदाकडून अनिरुद्ध बंदी पडल्याची आणि घडलेल्या गोष्टींची बातमी ऐकून, कृष्णाला देव मानणारे वृष्णिवंशीय शोनितपूरकडे निघाले.

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः

प्रद्युम्न, युयुधान, गद, साम्ब, सारण, नंद, उपनंद, भद्र आणि इतर सर्वजण राम आणि कृष्णाच्या मागे पुढे चालत गेले.

अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेताः सर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभाः

सात्वतांचे श्रेष्ठ वीर बारा अक्षौहिणी सैन्य घेऊन सर्व बाजूंनी बाणाच्या नगरीला वेढा घालून उभे राहिले.

भज्यमानपुरोद्यान प्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टः तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ

आपली बाग, तटबंदी, मनोरे आणि दरवाजे उद्ध्वस्त होताना पाहून, बाणाला प्रचंड राग आला आणि तो समसमान सैन्य घेऊन युद्धासाठी बाहेर पडला.

बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः

बाणाच्या मदतीसाठी भगवान रुद्र आपल्या पुत्रासह आणि प्रमथगणांसह नंदी वृषावर बसून राम आणि कृष्णाशी युद्ध करू लागले.

आसीत् सुतुमुलं युद्धं अद्‌भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि

राजा, कृष्ण आणि शंकर तसेच प्रद्युम्न आणि गुह यांच्या मध्ये अद्भुत, रोमांचकारी आणि प्रचंड गदारोळ असलेले युद्ध सुरू झाले.

कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः

कुंभांड आणि कूपकर्ण यांनी बलरामाशी, साम्बाने बाणाच्या पुत्राशी, आणि सात्यकीने बाणाशी युद्ध केले.

ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन्

ब्रह्मा आणि इतर देवांचे अधिपती, ऋषी, सिद्ध, चारण, गंधर्व, अप्सरा आणि यक्ष हे सर्व आपल्या विमानांतून हे युद्ध पाहण्यासाठी आले.

शङ्करानुचरान् शौरिः भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान्

कृष्णाने शंकराचे अनुयायी — भूत, प्रमथ, गुह्यक, डाकिनी, राक्षस आणि विनायक — यांना हाकलून दिले.