श्रीमद्भागवतपुराणम्

दोःसहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम्

तू मला हजार हात दिलेस, पण ते आता माझ्यासाठी मोठे ओझे झाले आहे. तिन्ही लोकांत तुझ्याशिवाय माझ्याशी समोरासमोर लढायला कोणीच सापडत नाही.

कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिः युयुत्सुर्दिग्गजानहम् । आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः

लढाईची इच्छा मनात धरून, मी स्वतःच्या हातांनी अंग खाजवत असे आणि दिशांच्या हत्तींसोबत युद्ध करत, सुरुवातीलाच पर्वत चुरडून टाकले. ते हत्तीही घाबरून पळून गेले.

तत् श्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः केतुस्ते भज्यते यदा । त्वद्दर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते

हे ऐकून भगवान रागावले आणि म्हणाले — अरे मूर्खा, तुझा ध्वज मोडला जाईल तेव्हा, तुझ्या अहंकाराचा पराभव करणारा आणि तुला समोरासमोर भिडणारा शत्रू तुला मिळेल.

इत्युक्तः कुमतिर्हृष्टः स्वगृहं प्राविशन्नृप । प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीर्यनशनं कुधीः

असे ऐकून तो चुकीच्या विचारांचा बाण आनंदाने आपल्या घरी गेला आणि गिरिशाच्या आज्ञेची वाट पाहू लागला, स्वतःच्या शक्तीचा नाश होईल हे समजूनही.

तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् । कन्यालभत कान्तेन प्राग् अदृष्टश्रुतेन सा

त्याला ऊषा नावाची एक कन्या होती. तिने स्वप्नात कधीही न पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्याही नाही अशा देखण्या प्रद्युम्नपुत्राशी संग केला.

सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी । सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम्

तो तिथे दिसला नाही म्हणून, ती आपल्या मैत्रिणींमध्ये उठून बसली आणि फारच लाजून व अस्वस्थ होऊन म्हणू लागली — 'कुठे आहेस, प्रिय?'

बाणस्य मंत्री कुम्भाण्डः चित्रलेखा च तत्सुता । सख्यपृच्छत् सखीं ऊषां कौतूहलसमन्विता

बाणाचा मंत्री कुंभांड आणि त्याची कन्या चित्रलेखा — जी ऊषेची मैत्रीण होती — तिने कुतूहलाने मैत्रिणींच्या समोर ऊषेला विचारले.

कं त्वं मृगयसे सुभ्रु कीदृशस्ते मनोरथः । हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये

'सुंदर भुवया असलेल्या राजकन्ये, तू कोणाला शोधतेस? तुझ्या मनात कसा पुरुष आहे? आजवर तुझा हात कोणी धरलेला मी पाहिलेला नाही.'

दृष्टः कश्चिन्नरः स्वप्ने श्यामः कमललोचनः । पीतवासा बृहद् बाहुः योषितां हृदयंगमः

'माझ्या स्वप्नात मला एक पुरुष दिसला — काळा, कमळासारख्या डोळ्यांचा, पिवळे वस्त्र घातलेला, मोठ्या भुजांचा — जो स्त्रियांच्या हृदयाला भुरळ घालणारा आहे.'

तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु । क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे

'मी त्या प्रियकराचा शोध घेत आहे, ज्याने मला आपल्या ओठांवरून मधु प्यायला दिले, पण नंतर माझ्यावर प्रेम असूनही कुठेतरी निघून गेला आणि मला दुःखाच्या समुद्रात टाकले.'

चित्रलेखोवाच - व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते । तं आनेष्ये वरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश

चित्रलेखा म्हणाली — 'त्रैलोक्यात तुझे हे दु:ख जर ठरले असेल, तरी मी ते दूर करीन. जो तुझ्या मनाला भुरळ घालतो, तो कोण आहे ते सांग, मी त्याला तुझ्यासमोर आणीन.'

इत्युक्त्वा देवगन्धर्व सिद्धचारणपन्नगान् । दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत्

अशी सांगून तिने देव, गंधर्व, सिद्ध, चारण, सर्प, दैत्य, विद्याधर, यक्ष आणि माणसे यांची रूपे जशी होती तशी काढली.

मनुजेषु च सा वृष्नीन् शूरं आनकदुन्दुभिम् । व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता

माणसांमध्ये तिने वृष्णी, शूर, आनकदुंदुभी यांची चित्रे काढली आणि प्रद्युम्नाचे चित्र पाहताना, राम आणि कृष्ण यांचे चित्र काढताना तिला लाज वाटली.

अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्‌मुखी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते

अनिरुद्धाचे चित्र पाहताच ती लाजून खाली पाहू लागली; आणि हसत-हसत राजाला म्हणाली, 'हा तो, हा तो.'

चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी । ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम्

हे समजून योगिनी चित्रलेखा, जी कृष्णाची नात होती, राजन, आकाशमार्गे कृष्णाच्या रक्षणाखाली असलेल्या द्वारकेला गेली.

तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता । गृहीत्वा शोणितपुरं सख्यै प्रियमदर्शयत्

तेथे योगबलाने तिने सुंदर पलंगावर झोपलेल्या प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धाला उचलले आणि शोनितपुरात आणून आपल्या सखीला दाखवले.

सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम्

त्या सुंदर वीराला पाहून ती आनंदाने फुलून गेली आणि इतरांना कठीण असलेल्या आपल्या घरात अनिरुद्धासोबत रमली.

परार्ध्यवासःस्रग्गन्ध धूपदीपासनादिभिः । पानभोजन भक्ष्यैश्च वाक्यैः शुश्रूषणार्चितः

त्याला उत्तम वस्त्रे, फुले, सुगंध, धूप, दिवे, आसन, पाणी, जेवण, मिठाई आणि गोड बोलांनी सेवा करून सन्मानित केले.

गूढः कन्यापुरे शश्वत् प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रियः

कन्येच्या महालात लपून बसलेल्या अनिरुद्धाला, ऊषेच्या वाढत्या प्रेमामुळे आणि तिच्या संगामुळे, दिवस कसे गेले ते कळलेच नाही.

तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयाञ्चक्रुः आप्रीतां दुरवच्छदैः

यदुवीर अनिरुद्धासोबत ती अशी रमू लागली आणि आपली व्रते मोडली, हे तिच्या अंगरक्षकांनी सूक्ष्म चिन्हांवरून ओळखले.

भटा आवेदयाञ्चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुलदूषणम्

रक्षकांनी राजाला सांगितले, 'राजा, आपल्या मुलीच्या वागण्यात आम्ही काही संशयास्पद गोष्ट पाहिली आहे, जी घराण्याला कलंक ठरेल.'

अनपायिभिरस्माभिः गुप्तायाश्च गृहे प्रभो । कन्याया दूषणं पुम्भिः दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे

'राजा, आम्ही तिच्या घरात नेहमी पहारा देत असतानाही, इतरांना कठीण असलेल्या आपल्या कन्येला एखाद्या पुरुषाने कसे अपवित्र केले, हे आम्हाला समजले नाही.'

ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्रुतदूषणः । त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम्

मग आपल्या मुलीच्या कलंकाची बातमी ऐकून बाण फारच अस्वस्थ झाला आणि लगेच कन्येच्या महालात जाऊन त्याने यदुकुळातील राजकुमाराला पाहिले.

( मिश्र ) कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्‌भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम्

त्याने त्या कामदेवपुत्राला, जगातील सर्वात सुंदर, श्यामवर्णी, पिवळ्या वस्त्रातील, कमळासारख्या डोळ्यांचा, रुंद भुजांचा, कुंडले आणि कुरळ्या केसांनी शोभणारा, स्मित हास्याने उजळलेला चेहरा असलेला पाहिला.

दीव्यन्तमक्षैः प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः

तो आपल्या प्रियेबरोबर पाशा खेळत होता; तिच्या अंगावर स्तनांच्या कुंकवाच्या छायेची माळ होती आणि त्याच्या हातात जाई-जुईच्या फुलांची माळ होती; तो तिच्या बाजूला बसलेला पाहून बाण आश्चर्यचकित झाला.

स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभिः भटैरनीकैरवलोक्य माधवः । उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया

माधवाने आजूबाजूला शत्रू सैनिकांनी वेढलेले पाहिले, तेव्हा त्याने मोठा गदा उचलून उभा राहिला, जणू यमराज आपला दंड घेऊन मारण्यासाठी उभा आहे.

जिघृक्षया तान् परितः प्रसर्पतः शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् । ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता निर्भिन्नमूर्धोरुभुजाः प्रदुद्रुवुः

त्याला पकडण्यासाठी सर्व बाजूंनी सैनिक धावले, पण अनिरुद्धाने त्यांना जशी रानडुक्कर कुक्कुरांना मारते तशी मारले; त्यांचे डोके, पाय, हात फोडून ते महालातून पळून गेले.

तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह । ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला बद्धं निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौदिषीत्

मग बाणाचा बलवान मुलगा नागपाशांनी अनिरुद्धाला बांधून टाकला, जो रागाने आपल्याच सैन्याचा संहार करत होता; ऊषा दुःख आणि शोकाने व्याकुळ झाली, आणि अनिरुद्ध बांधलेला पाहून तिच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अनिरुद्धबन्धो नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील उत्तरार्धातील 'अनिरुद्धबांध' नावाचा बासष्टावा अध्याय संपला.