श्रीमद्भागवतपुराणम्

दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्याददाद्धरेः। रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसुः प्रियचिकीर्षया । जानन्नधर्मं तद्यौनं स्नेहपाशानुबन्धनः

रुक्मीने आपली नात रोचना हरीच्या नातवाला अनिरुद्धाला दिली, जरी त्यांच्यात वैर होते, तरीही बहिणीला आनंद द्यावा म्हणून. हे लग्न योग्य नाही हे माहीत असूनही, त्याला आपुलकीच्या बंधनांनी बांधले होते.

तस्मिन्नभ्युदये राजन्रुक्मिणी रामकेशवौ। पुरं भोजकटं जग्मुः साम्बप्रद्युम्नकादयः

त्या मंगल प्रसंगी, राजा, रुक्मिणी, राम आणि केशव, सांब, प्रद्युम्न आणि इतरांसह भोजकट या नगरीत गेले.

तस्मिन्निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः। दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय

लग्न सोहळा संपल्यावर, कलींगाचा राजा आणि इतर गर्विष्ठ राजे रुक्मीला उद्दीपित करून म्हणाले, 'बलरामाला फासे खेळून हरव.'

अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत्। इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत

राजा, 'हा फासे खेळत नाही, पण हरल्यावर मोठं नुकसान होतं,' असं म्हणत बलरामाला बोलावलं आणि रुक्मीने त्याच्याशी फासे खेळायला सुरुवात केली.

शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम्। तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्गः प्राहसद्बलम्। दन्तान्सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुधः

तेथे रामाने शंभर, हजार आणि दहा हजार अशा रकमा फास्यावर लावल्या; रुक्मीने त्याला हरवले. कलींगाचा राजा मोठ्याने हसत बलरामाची टिंगल केली, दात दाखवत, आणि ते हलायुधाला सहन झाले नाही.

ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद्ग्लहं तत्राजयद्बलः। जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः

मग रुक्मीने एक लक्षाची पैज लावली, आणि ती बलरामाने जिंकली; पण रुक्मी कपटाने म्हणाला, 'मी जिंकलो आहे.'

मन्युना क्षुभितः श्रीमान्समुद्र इव पर्वणि। जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे

तेव्हा संतापाने भरून, तेजस्वी बलराम समुद्रासारखा उसळला, त्याच्या डोळ्यांत जन्मजात आणि रागामुळे लालिमा आली, आणि त्याने दहा कोटींची पैज लावली.

तं चापि जितवान्रामो धर्मेण छलमाश्रितः। रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति

ती पैजही बलरामाने प्रामाणिकपणे जिंकली, पण रुक्मीने फसवणूक करत सांगितले, 'मी जिंकलो आहे; साक्षीदारांनी सांगावं.'

तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लहः। धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा

तेव्हा आकाशवाणी झाली, 'ही पैज फक्त बलरामाने जिंकली आहे; रुक्मी खोटं बोलतो, तो फक्त शब्दांनी जिंकतो, धर्माने नाही.'

तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदितः। सङ्कर्षणं परिहसन्बभाषे कालचोदितः

ती आकाशवाणी दुर्लक्षित करून, विदर्भराजा वाईट राजांच्या सांगण्यावर आणि काळाच्या प्रेरणेने, संकर्षणाची थट्टा करू लागला.

नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचराः। अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशाः

'तुम्ही फासे खेळण्यात निपुण नाही, गवळ्यांनो, तुम्ही तर फक्त जंगलात फिरता; राजे फासे खेळतात आणि बाण सोडतात, तुमच्यासारखे नाही.'

रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासितः। क्रुद्धः परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि

राजे आणि रुक्मी यांनी केलेल्या अपमानामुळे, संतप्त बलरामाने आपला गदा उचलून, सभेतच रुक्मीला ठार मारले.

कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे। दन्तानपातयत्क्रुद्धो योऽहसद्विवृतैर्द्विजैः

कलींगराजाच्या दहाव्या पावलावर झडप घालून, संतप्त बलरामाने त्याचे दात तोडले—जो मोठ्याने हसला होता.

अन्ये निर्भिन्नबाहूरु शिरसो रुधिरोक्षिताः। राजानो दुद्रवुर्भीता बलेन परिघार्दिताः

इतर राजे, ज्यांचे हात, पाय आणि डोकी तुटली होती आणि रक्ताने माखले होते, बलरामाच्या गदेमुळे घाबरून पळून गेले.

निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत्साध्वसाधु वा। रक्मिणीबलयो राजन्स्नेहभङ्गभयाद्धरिः

रुक्मी, आपला मेव्हणा, मारला गेल्यावर, रुक्मिणी आणि बलराम यांच्यातील प्रेम तुटू नये म्हणून हरीने ना कौतुक केलं, ना निंदा केली.

ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम्। रामादयो भोजकटाद्दशार्हाः सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः

मग अनिरुद्ध आणि त्याची वधू यांना सुंदर रथावर बसवून, राम आणि दशार्ह भोजकटहून कुशस्थळीला गेले, सर्व कार्य पूर्ण करून, मधुसूदनाच्या आश्रयाने.

ऊषा-अनिरुद्ध समागमः; अनिरुद्धस्य बंधनं च - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) बाणस्य तनयां ऊषां उपयेमे यदूत्तमः । तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् । एतत्सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि

राजाने विचारले — यदुकुळातील श्रेष्ठ पुरुषाने बाणाची कन्या ऊषेचा विवाह केला. त्या वेळी हरि आणि शंकर यांच्यात भयंकर युद्ध झाले. हे महायोगी, हे सर्व तपशीलवार सांगण्यास तुम्हीच योग्य आहात.

श्रीशुक उवाच - बाणः पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन् महात्मनः । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी

श्रीशुक म्हणाले — बळी या महान आत्म्याचा ज्येष्ठ पुत्र बाण होता — ज्याने वामनरूप धारण केलेल्या हरिला पृथ्वी दान दिली होती.

तस्यौरसः सुतो बानः शिवभक्तिरतः सदा । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः

त्याचा स्वतःचा मुलगा बाण हा नेहमी शंकरभक्तीत मग्न असे. तो सर्वांचा मान्य, दानशूर, बुद्धिमान, सत्यवचनाचा आणि दृढनिश्चयी होता.

शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यं अकरोत्पुरा । तस्य शम्भोः प्रसादेन किङ्करा इव तेऽमराः । सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोषयन्मृडम्

शोणित नावाच्या सुंदर नगरीत तो पूर्वी राज्य करत असे. शंभूच्या कृपेने त्याचे सेवक अमरांसारखे होते. हजार हातांनी तो तांडवाच्या वेळी वाद्य वाजवून रुद्राला प्रसन्न करत असे.

भगवान् सर्वभूतेशः शरण्यो भक्तवत्सलः । वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम्

सर्व सृष्टीचा स्वामी, भक्तांचा आश्रय आणि प्रेम करणारा भगवान त्याला इच्छेप्रमाणे वर मागायला सांगितला. त्याने आपल्या नगरीचे रक्षण शंकराकडे मागितले.

स एकदाऽऽह गिरिशं पार्श्वस्थं वीर्यदुर्मदः । किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशन् तत्पदाम्बुजम्

एकदा स्वतःच्या सामर्थ्याचा गर्व मनात धरून, तो जवळ असलेल्या गिरिशाकडे गेला आणि सूर्यासारखा तेजस्वी मुकुट घालून त्याच्या चरणकमळांना स्पर्श केला.

नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् । पुंसां अपूर्णकामानां कामपूरामराङ्‌घ्रिपम्

मी तुला वंदन करतो, हे महादेव, सर्व लोकांचे गुरु आणि ईश्वर, अपूर्ण इच्छा असलेल्या माणसांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, ज्याच्या पायांची अमर लोकही पूजा करतात.

दोःसहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम्

तू मला हजार हात दिलेस, पण ते आता माझ्यासाठी मोठे ओझे झाले आहे. तिन्ही लोकांत तुझ्याशिवाय माझ्याशी समोरासमोर लढायला कोणीच सापडत नाही.

कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिः युयुत्सुर्दिग्गजानहम् । आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः

लढाईची इच्छा मनात धरून, मी स्वतःच्या हातांनी अंग खाजवत असे आणि दिशांच्या हत्तींसोबत युद्ध करत, सुरुवातीलाच पर्वत चुरडून टाकले. ते हत्तीही घाबरून पळून गेले.

तत् श्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः केतुस्ते भज्यते यदा । त्वद्दर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते

हे ऐकून भगवान रागावले आणि म्हणाले — अरे मूर्खा, तुझा ध्वज मोडला जाईल तेव्हा, तुझ्या अहंकाराचा पराभव करणारा आणि तुला समोरासमोर भिडणारा शत्रू तुला मिळेल.

इत्युक्तः कुमतिर्हृष्टः स्वगृहं प्राविशन्नृप । प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीर्यनशनं कुधीः

असे ऐकून तो चुकीच्या विचारांचा बाण आनंदाने आपल्या घरी गेला आणि गिरिशाच्या आज्ञेची वाट पाहू लागला, स्वतःच्या शक्तीचा नाश होईल हे समजूनही.

तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् । कन्यालभत कान्तेन प्राग् अदृष्टश्रुतेन सा

त्याला ऊषा नावाची एक कन्या होती. तिने स्वप्नात कधीही न पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्याही नाही अशा देखण्या प्रद्युम्नपुत्राशी संग केला.

सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी । सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम्

तो तिथे दिसला नाही म्हणून, ती आपल्या मैत्रिणींमध्ये उठून बसली आणि फारच लाजून व अस्वस्थ होऊन म्हणू लागली — 'कुठे आहेस, प्रिय?'