श्रीमद्भागवतपुराणम्

प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बलः प्रबल ऊर्ध्वगः। माद्र्याः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितः

प्रघोष, गात्रवान, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्ध्वग, महाशक्ती, सह, ओज आणि अपराजित हे माध्रीचे पुत्र आहेत.

वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोऽन्नाद एव च। महाशः पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजाः क्षुधिः

वृक, हर्ष, अनिल, गृध्र, वर्धन, अन्नाद, महाश, पावन आणि वह्नि हे मित्रविंदेचे पुत्र आहेत, आणि क्षुधीही आहे.

सङ्ग्रामजिद्बृहत्सेनः शूरः प्रहरणोऽरिजित्। जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः

संग्रामजित, बृहत्सेन, शूर, प्रहरण, अरिजित, जय, सुभद्र, वामायु आणि सत्यक हे भद्रेचे पुत्र आहेत.

दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरेः। प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबलः । पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन्नाम्ना भोजकटे पुरे

दीप्तिमान, ताम्र, तप्त आणि इतर हे रोहिणीचे पुत्र आहेत; प्रद्युम्नापासून अनिरुद्ध जन्मला, जो रुक्मवतीचा पुत्र आहे, रुक्मीच्या कन्येपासून, भोजकट नगरीत.

एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवुः कोटिशो नृप। मातरः कृष्णजातीनां सहस्राणि च षोडश

त्यांच्या पुत्रांची आणि नातवंडांची संख्या कोट्यवधी होती, राजन; आणि कृष्णाच्या संततीच्या मातांची संख्या सोळा हजार होती.

श्रीराजोवाच। कथं रुक्म्यरिपुत्राय प्रादाद्दुहितरं युधि। कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते। एतदाख्याहि मे विद्वन्द्विषोर्वैवाहिकं मिथः

श्रीराजा म्हणाले: रुक्मीला कृष्णाने अपमानित केले होते आणि तो त्याला मारण्याची संधी शोधत होता, तरीही त्याने आपल्या कन्येचे लग्न युद्धात कृष्णाच्या पुत्राशी कसे केले? हे शहाण्या, या शत्रूंच्या विवाहाची कथा मला सांग.

अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम्। विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक्पश्यन्ति योगिनः

योगी लोक भूतकाळ, भविष्य, वर्तमान, इंद्रियांच्या पलीकडील, दूर आणि लपलेली गोष्टी स्पष्टपणे पाहू शकतात.

श्रीशुक उवाच। वृतः स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया। राज्ञः समेतान्निर्जित्य जहारैकरथो युधि

श्रीशुक म्हणाले: स्वयंवरात तिने स्वतः कामदेवाला निवडलं, जो अनेक अंगांनी युक्त होता; त्या वेळी गोळा झालेल्या राजांना पराभूत करून, त्याने तिला एकट्याने रथावर बसवून युद्धात घेऊन गेला.

यद्यप्यनुस्मरन्वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः। व्यतरद्भागिनेयाय सुतां कुर्वन्स्वसुः प्रियम्

रुक्मीला कृष्णाशी असलेली वैरभावना आणि अपमान आठवत असतानाही, त्याने आपल्या बहिणीच्या मुलाला आपली मुलगी दिली, बहिणीला आनंद देण्यासाठी.

रुक्मिण्यास्तनयां राजन्कृतवर्मसुतो बली। उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल

राजा, कृतवर्म्याचा बलवान मुलगा रुक्मिणीच्या सुंदर, मोठ्या डोळ्यांच्या आणि प्रसिद्ध रूपाच्या मुलीशी विवाहबद्ध झाला.

दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्याददाद्धरेः। रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसुः प्रियचिकीर्षया । जानन्नधर्मं तद्यौनं स्नेहपाशानुबन्धनः

रुक्मीने आपली नात रोचना हरीच्या नातवाला अनिरुद्धाला दिली, जरी त्यांच्यात वैर होते, तरीही बहिणीला आनंद द्यावा म्हणून. हे लग्न योग्य नाही हे माहीत असूनही, त्याला आपुलकीच्या बंधनांनी बांधले होते.

तस्मिन्नभ्युदये राजन्रुक्मिणी रामकेशवौ। पुरं भोजकटं जग्मुः साम्बप्रद्युम्नकादयः

त्या मंगल प्रसंगी, राजा, रुक्मिणी, राम आणि केशव, सांब, प्रद्युम्न आणि इतरांसह भोजकट या नगरीत गेले.

तस्मिन्निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः। दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय

लग्न सोहळा संपल्यावर, कलींगाचा राजा आणि इतर गर्विष्ठ राजे रुक्मीला उद्दीपित करून म्हणाले, 'बलरामाला फासे खेळून हरव.'

अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत्। इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत

राजा, 'हा फासे खेळत नाही, पण हरल्यावर मोठं नुकसान होतं,' असं म्हणत बलरामाला बोलावलं आणि रुक्मीने त्याच्याशी फासे खेळायला सुरुवात केली.

शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम्। तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्गः प्राहसद्बलम्। दन्तान्सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुधः

तेथे रामाने शंभर, हजार आणि दहा हजार अशा रकमा फास्यावर लावल्या; रुक्मीने त्याला हरवले. कलींगाचा राजा मोठ्याने हसत बलरामाची टिंगल केली, दात दाखवत, आणि ते हलायुधाला सहन झाले नाही.

ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद्ग्लहं तत्राजयद्बलः। जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः

मग रुक्मीने एक लक्षाची पैज लावली, आणि ती बलरामाने जिंकली; पण रुक्मी कपटाने म्हणाला, 'मी जिंकलो आहे.'

मन्युना क्षुभितः श्रीमान्समुद्र इव पर्वणि। जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे

तेव्हा संतापाने भरून, तेजस्वी बलराम समुद्रासारखा उसळला, त्याच्या डोळ्यांत जन्मजात आणि रागामुळे लालिमा आली, आणि त्याने दहा कोटींची पैज लावली.

तं चापि जितवान्रामो धर्मेण छलमाश्रितः। रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति

ती पैजही बलरामाने प्रामाणिकपणे जिंकली, पण रुक्मीने फसवणूक करत सांगितले, 'मी जिंकलो आहे; साक्षीदारांनी सांगावं.'

तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लहः। धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा

तेव्हा आकाशवाणी झाली, 'ही पैज फक्त बलरामाने जिंकली आहे; रुक्मी खोटं बोलतो, तो फक्त शब्दांनी जिंकतो, धर्माने नाही.'

तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदितः। सङ्कर्षणं परिहसन्बभाषे कालचोदितः

ती आकाशवाणी दुर्लक्षित करून, विदर्भराजा वाईट राजांच्या सांगण्यावर आणि काळाच्या प्रेरणेने, संकर्षणाची थट्टा करू लागला.

नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचराः। अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशाः

'तुम्ही फासे खेळण्यात निपुण नाही, गवळ्यांनो, तुम्ही तर फक्त जंगलात फिरता; राजे फासे खेळतात आणि बाण सोडतात, तुमच्यासारखे नाही.'

रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासितः। क्रुद्धः परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि

राजे आणि रुक्मी यांनी केलेल्या अपमानामुळे, संतप्त बलरामाने आपला गदा उचलून, सभेतच रुक्मीला ठार मारले.

कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे। दन्तानपातयत्क्रुद्धो योऽहसद्विवृतैर्द्विजैः

कलींगराजाच्या दहाव्या पावलावर झडप घालून, संतप्त बलरामाने त्याचे दात तोडले—जो मोठ्याने हसला होता.

अन्ये निर्भिन्नबाहूरु शिरसो रुधिरोक्षिताः। राजानो दुद्रवुर्भीता बलेन परिघार्दिताः

इतर राजे, ज्यांचे हात, पाय आणि डोकी तुटली होती आणि रक्ताने माखले होते, बलरामाच्या गदेमुळे घाबरून पळून गेले.

निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत्साध्वसाधु वा। रक्मिणीबलयो राजन्स्नेहभङ्गभयाद्धरिः

रुक्मी, आपला मेव्हणा, मारला गेल्यावर, रुक्मिणी आणि बलराम यांच्यातील प्रेम तुटू नये म्हणून हरीने ना कौतुक केलं, ना निंदा केली.

ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम्। रामादयो भोजकटाद्दशार्हाः सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः

मग अनिरुद्ध आणि त्याची वधू यांना सुंदर रथावर बसवून, राम आणि दशार्ह भोजकटहून कुशस्थळीला गेले, सर्व कार्य पूर्ण करून, मधुसूदनाच्या आश्रयाने.

ऊषा-अनिरुद्ध समागमः; अनिरुद्धस्य बंधनं च - श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) बाणस्य तनयां ऊषां उपयेमे यदूत्तमः । तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् । एतत्सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि

राजाने विचारले — यदुकुळातील श्रेष्ठ पुरुषाने बाणाची कन्या ऊषेचा विवाह केला. त्या वेळी हरि आणि शंकर यांच्यात भयंकर युद्ध झाले. हे महायोगी, हे सर्व तपशीलवार सांगण्यास तुम्हीच योग्य आहात.

श्रीशुक उवाच - बाणः पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन् महात्मनः । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी

श्रीशुक म्हणाले — बळी या महान आत्म्याचा ज्येष्ठ पुत्र बाण होता — ज्याने वामनरूप धारण केलेल्या हरिला पृथ्वी दान दिली होती.

तस्यौरसः सुतो बानः शिवभक्तिरतः सदा । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः

त्याचा स्वतःचा मुलगा बाण हा नेहमी शंकरभक्तीत मग्न असे. तो सर्वांचा मान्य, दानशूर, बुद्धिमान, सत्यवचनाचा आणि दृढनिश्चयी होता.