श्रीमद्भागवतपुराणम्

इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता। ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम्। भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग। हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम्

या स्त्रियांनी लक्ष्मीपती श्रीकृष्णाला पती म्हणून मिळवलं, ज्यांचा मार्ग ब्रह्मादिकांनाही कळत नाही. त्या आनंदाने, अखंड प्रेमाने, त्याच्या हास्याला, कटाक्षाला, स्पर्शाला आणि आलिंगनाला सतत आसुसून त्याची सेवा करीत राहिल्या.

प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच। ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः। केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः। दासीशता अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम्

शेकडो दासींनी प्रभूची सेवा केली—त्याच्या स्वागतासाठी, आसन देण्यासाठी, पाय धुण्यासाठी, तांबूल देण्यासाठी, विश्रांती, पंखा, सुवासिक फुलमाळा, केसांची रचना, शय्येची तयारी, स्नान आणि इतर उपहार यासाठी.

तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिताः। अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान्प्रद्युम्नादीन्गृणामि ते

कृष्णाच्या पत्नींपैकी, दहा पुत्रांमध्ये जे प्रमुख आहेत त्या आठ राण्या आहेत; मी त्यांच्या पुत्रांची नावे सांगतो, ज्यात प्रथम प्रद्युम्न आहे.

चारुदेष्णः सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान्। सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापरः

चारुदेष्ण, सुदेष्ण, पराक्रमी चारुदेह, सुचारू, चारुगुप्त, भद्रचारू आणि आणखी एक.

चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरेः। प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमाः पितुः

चारुचंद्र, विचरू आणि चारू हे दहावे हरिचे पुत्र; हे सर्व प्रद्युम्नच्या पुढाकाराने रुक्मिणीपासून जन्मले, आणि वडिलांपेक्षा कमी नव्हते.

भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुर्भानुमांस्तथा। चन्द्र भानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टमः

भानू, सुभानू, स्वर्भानू, प्रभानू, भानुमान, चंद्रभानू, बृहद्भानू आणि रतिभानू—हे आठ आहेत.

श्रीभानुः प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश। साम्बः सुमित्रः पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित्

श्रीभानू आणि प्रतिभानू हे सत्यभामेचे दहा पुत्र आहेत; सांब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित आणि सहस्रजित.

विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान्द्रविडः क्रतुः। जाम्बवत्याः सुता ह्येते साम्बाद्याः पितृसम्मताः

विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविड आणि क्रतू—हे जांबवतीचे पुत्र आहेत, सांब यांच्या पुढाकाराने, आणि वडिलांना प्रिय.

वीरश्चन्द्रो ऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान्वृषः। आमः शङ्कुर्वसुः श्रीमान्कुन्तिर्नाग्नजितेः सुताः

वीरचंद्र, अश्वसेन, चित्रगु, वेगवान, वृष, आम, शंकु, वसु, श्रीमान आणि कुंतिर—हे नाग्नजितचे पुत्र आहेत.

श्रुतः कविर्वृषो वीरः सुबाहुर्भद्र एकलः। शान्तिर्दर्शः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमकोऽवरः

श्रुत, कवि, वृष, वीर, सुभाहू, भद्र, एकल, शांती, दर्श आणि पूर्णमास हे कालिंदीचे पुत्र आहेत; सोमक सर्वात लहान आहे.

प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बलः प्रबल ऊर्ध्वगः। माद्र्याः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितः

प्रघोष, गात्रवान, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्ध्वग, महाशक्ती, सह, ओज आणि अपराजित हे माध्रीचे पुत्र आहेत.

वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोऽन्नाद एव च। महाशः पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजाः क्षुधिः

वृक, हर्ष, अनिल, गृध्र, वर्धन, अन्नाद, महाश, पावन आणि वह्नि हे मित्रविंदेचे पुत्र आहेत, आणि क्षुधीही आहे.

सङ्ग्रामजिद्बृहत्सेनः शूरः प्रहरणोऽरिजित्। जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः

संग्रामजित, बृहत्सेन, शूर, प्रहरण, अरिजित, जय, सुभद्र, वामायु आणि सत्यक हे भद्रेचे पुत्र आहेत.

दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरेः। प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबलः । पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन्नाम्ना भोजकटे पुरे

दीप्तिमान, ताम्र, तप्त आणि इतर हे रोहिणीचे पुत्र आहेत; प्रद्युम्नापासून अनिरुद्ध जन्मला, जो रुक्मवतीचा पुत्र आहे, रुक्मीच्या कन्येपासून, भोजकट नगरीत.

एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवुः कोटिशो नृप। मातरः कृष्णजातीनां सहस्राणि च षोडश

त्यांच्या पुत्रांची आणि नातवंडांची संख्या कोट्यवधी होती, राजन; आणि कृष्णाच्या संततीच्या मातांची संख्या सोळा हजार होती.

श्रीराजोवाच। कथं रुक्म्यरिपुत्राय प्रादाद्दुहितरं युधि। कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते। एतदाख्याहि मे विद्वन्द्विषोर्वैवाहिकं मिथः

श्रीराजा म्हणाले: रुक्मीला कृष्णाने अपमानित केले होते आणि तो त्याला मारण्याची संधी शोधत होता, तरीही त्याने आपल्या कन्येचे लग्न युद्धात कृष्णाच्या पुत्राशी कसे केले? हे शहाण्या, या शत्रूंच्या विवाहाची कथा मला सांग.

अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम्। विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक्पश्यन्ति योगिनः

योगी लोक भूतकाळ, भविष्य, वर्तमान, इंद्रियांच्या पलीकडील, दूर आणि लपलेली गोष्टी स्पष्टपणे पाहू शकतात.

श्रीशुक उवाच। वृतः स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया। राज्ञः समेतान्निर्जित्य जहारैकरथो युधि

श्रीशुक म्हणाले: स्वयंवरात तिने स्वतः कामदेवाला निवडलं, जो अनेक अंगांनी युक्त होता; त्या वेळी गोळा झालेल्या राजांना पराभूत करून, त्याने तिला एकट्याने रथावर बसवून युद्धात घेऊन गेला.

यद्यप्यनुस्मरन्वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः। व्यतरद्भागिनेयाय सुतां कुर्वन्स्वसुः प्रियम्

रुक्मीला कृष्णाशी असलेली वैरभावना आणि अपमान आठवत असतानाही, त्याने आपल्या बहिणीच्या मुलाला आपली मुलगी दिली, बहिणीला आनंद देण्यासाठी.

रुक्मिण्यास्तनयां राजन्कृतवर्मसुतो बली। उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल

राजा, कृतवर्म्याचा बलवान मुलगा रुक्मिणीच्या सुंदर, मोठ्या डोळ्यांच्या आणि प्रसिद्ध रूपाच्या मुलीशी विवाहबद्ध झाला.

दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्याददाद्धरेः। रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसुः प्रियचिकीर्षया । जानन्नधर्मं तद्यौनं स्नेहपाशानुबन्धनः

रुक्मीने आपली नात रोचना हरीच्या नातवाला अनिरुद्धाला दिली, जरी त्यांच्यात वैर होते, तरीही बहिणीला आनंद द्यावा म्हणून. हे लग्न योग्य नाही हे माहीत असूनही, त्याला आपुलकीच्या बंधनांनी बांधले होते.

तस्मिन्नभ्युदये राजन्रुक्मिणी रामकेशवौ। पुरं भोजकटं जग्मुः साम्बप्रद्युम्नकादयः

त्या मंगल प्रसंगी, राजा, रुक्मिणी, राम आणि केशव, सांब, प्रद्युम्न आणि इतरांसह भोजकट या नगरीत गेले.

तस्मिन्निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः। दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय

लग्न सोहळा संपल्यावर, कलींगाचा राजा आणि इतर गर्विष्ठ राजे रुक्मीला उद्दीपित करून म्हणाले, 'बलरामाला फासे खेळून हरव.'

अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत्। इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत

राजा, 'हा फासे खेळत नाही, पण हरल्यावर मोठं नुकसान होतं,' असं म्हणत बलरामाला बोलावलं आणि रुक्मीने त्याच्याशी फासे खेळायला सुरुवात केली.

शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम्। तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्गः प्राहसद्बलम्। दन्तान्सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुधः

तेथे रामाने शंभर, हजार आणि दहा हजार अशा रकमा फास्यावर लावल्या; रुक्मीने त्याला हरवले. कलींगाचा राजा मोठ्याने हसत बलरामाची टिंगल केली, दात दाखवत, आणि ते हलायुधाला सहन झाले नाही.

ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद्ग्लहं तत्राजयद्बलः। जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः

मग रुक्मीने एक लक्षाची पैज लावली, आणि ती बलरामाने जिंकली; पण रुक्मी कपटाने म्हणाला, 'मी जिंकलो आहे.'

मन्युना क्षुभितः श्रीमान्समुद्र इव पर्वणि। जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे

तेव्हा संतापाने भरून, तेजस्वी बलराम समुद्रासारखा उसळला, त्याच्या डोळ्यांत जन्मजात आणि रागामुळे लालिमा आली, आणि त्याने दहा कोटींची पैज लावली.

तं चापि जितवान्रामो धर्मेण छलमाश्रितः। रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति

ती पैजही बलरामाने प्रामाणिकपणे जिंकली, पण रुक्मीने फसवणूक करत सांगितले, 'मी जिंकलो आहे; साक्षीदारांनी सांगावं.'

तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लहः। धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा

तेव्हा आकाशवाणी झाली, 'ही पैज फक्त बलरामाने जिंकली आहे; रुक्मी खोटं बोलतो, तो फक्त शब्दांनी जिंकतो, धर्माने नाही.'