श्रीमद्भागवतपुराणम्

बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम्। सव्रीडहासरुचिर स्निग्धापाङ्गेन भारत

ती रुक्मिणी, लाजरे हास्य आणि प्रेमळ कटाक्षाने, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांकडे पाहत त्यांच्याशी बोलू लागली, हे भारतवंशीय.

श्रीरुक्मिण्युवाच। नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह यद्वै भवान्भगवतोऽसदृशी विभूम्नः। क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीशः क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा

श्रीरुक्मिणी म्हणाली: कमळासारख्या डोळ्यांच्या प्रभू, तुम्ही जे बोललात ते खरे आहे. मी अशिक्षित आणि साध्या गुणांची असताना, सर्व ऐश्वर्यांचे स्वामी असलेल्या तुमच्याशी जुळण्यास कशी पात्र आहे?

सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः। शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा। नित्यं कदिन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं। त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम्

हे बलवान प्रभू, तुम्ही सर्व सद्गुणांमध्ये राहता, पण त्यांना स्पर्शही करत नाही, जसे समुद्र लाटांखाली असतो. तुम्ही नेहमीच इंद्रियांच्या पलीकडे आहात, पण भक्तांसाठी रूप धारण करता आणि राजांच्या हृदयातील अज्ञानाचा अंधकार दूर करता.

त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां। वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम्। यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य। भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम्

तुमच्या कमळासारख्या पायातील मधाचा आस्वाद घेणाऱ्या ऋषींच्या मार्गाला, मनुष्य आणि पशू समजू शकत नाहीत, कारण प्रभो, तुमची कृत्ये जगाच्या समजण्यापलीकडची आहेत. फक्त जे तुमच्या मागे चालतात, तेच तुमचे खरे स्वरूप जाणू शकतात.

निष्किञ्चनो ननु भवान्न यतोऽस्ति किञ्चिद्। यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः। न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धाः। प्रेष्ठो भवान्बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम्

खरंच, तुम्ही कोणत्याही वस्तूचे मालक नाही, कारण सर्व काही तुमच्यापासूनच आहे. बलाढ्य देखील तुम्हाला अर्पण करतात. पण ज्यांचे मन कधीही न संपणाऱ्या इच्छांनी आणि संपत्तीने अंध झाले आहे, ते तुम्हाला ओळखू शकत नाहीत. तरीही, बलाढ्यही तुम्हाला प्रिय आहेत आणि तुम्ही त्यांना प्रिय आहात.

त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा। यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम्। तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः। पुंसः स्त्रियाश्च रतयोः सुखदुःखिनोर्न

तुम्ही सर्व पुरुषार्थांचे मूळ आणि त्यांचे फळ आहात. ज्ञानी लोक, तुमची इच्छा धरून, सर्व काही सोडून देतात. प्रभो, तुमचे संग त्यांच्या योग्य आहे, जे स्त्री-पुरुषांच्या सुखदुःखात गुंतले आहेत, त्यांच्यासाठी नाही.

त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव। आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि। हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग। ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन्कुतोऽन्ये

तुमची महती, क्रोधाचा त्याग केलेल्या ऋषींनी गायलेली आहे. तुम्ही या जगाचा आत्मा आणि सर्वांना आत्मा देणारे आहात, असे मी ऐकले आहे. तुमच्या भुवया वेळेचा वेग दर्शवतात तेव्हा ब्रह्मा आणि शंकरही आपली संपत्ती गमावतात, मग इतरांचे काय?

जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु भूपान्। विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम्। सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून्स्वभागं। तेभ्यो भयाद्यदुदधिं शरणं प्रपन्नः

गदाचा मोठा भाऊ, तुमची वाणी जरी साधी वाटली, तरीही तू धनुष्याच्या आवाजाने राजांना पळवलेस आणि मला जिंकलेस, जसे सिंह आपल्या वाट्याचा शिकार घेतो. त्यांच्या भीतीने मी समुद्रात आश्रय घेतला.

यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य। जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम्। राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष। सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम्

कमळासारख्या डोळ्यांच्या प्रभो, तुमच्या इच्छेने अम्बरीष, नहुष, गयासारखे राजे आपली राज्ये सोडून वनात गेले. पण जे येथे राहतात, ते तुमच्या मार्गावर का चालत नाहीत?

कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्धम्। आघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम्। लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य। मर्त्या सदोरुभयमर्थविवीतदृष्टिः

तुमच्या कमळपादांचा सुगंध, सज्जनांनी गायलेला आणि लोकांना मुक्त करणारा, जो एकदा अनुभवतो, तो दुसरा कोणता आश्रय कसा घेईल? पण मृत्युलोकातील लोक, दोन दिवसांच्या सुखासाठी, लक्ष्मीच्या निवासस्थानाकडे आणि गुणसंपत्तीच्या खजिन्याकडे दुर्लक्ष करतात.

तं त्वानुरूपमभजं जगतामधीशम्। आत्मानमत्र च परत्र च कामपूरम्। स्यान्मे तवाङ्घ्रिररणं सृतिभिर्भ्रमन्त्या। यो वै भजन्तमुपयात्यनृतापवर्गः

मी या जगाचा स्वामी असलेल्या तुझी योग्य प्रकारे पूजा केली आहे. या जन्मात आणि पुढील जन्मातही तू सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहेस. जन्ममरणाच्या प्रवासात तुझे पाय माझे एकमेव आश्रय राहो, कारण जो भक्त तुझी सेवा करतो, त्याच्याकडे तू नक्कीच येतोस आणि त्याला खोटेपणातून मुक्त करतोस.

तस्याः स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः। स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वविडालभृत्याः। यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद्। युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता

अच्युत, ज्यांच्या कानांपर्यंत तुमच्या कथा, शिव आणि ब्रह्मदेव यांच्या सभेत गायल्या जाणाऱ्या, पोहोचत नाहीत, अशा पुरुषांचे आयुष्य काय कामाचे? अशा पुरुषांचे घरात, ते गाढव, गाय, घोडा, मांजर किंवा नोकर यांसारखेच असतात.

त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्तर्। मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम्। जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा। या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री

ज्या स्त्रीने तुझ्या कमळपादांचा मध घ्यायचा प्रयत्नच केला नाही, ती मूर्ख आपल्या प्रियकरावर प्रेम करते, ज्या शरीरावर त्वचा, केस, नख, मांस, हाडे, रक्त, कृमी, विष्ठा, कफ, पित्त आणि वायू यांनी व्यापलेले आहे—ते जिवंत प्रेतच आहे.

अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग। आत्मन्रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टेः। यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो। मामीक्षसे तदु ह नः परमानुकम्पा

कमलनयन, मला तुझ्या पायांवर नितांत प्रेम असू दे. तू स्वतःमध्येच रमलेला आहेस आणि तुझ्या दृष्टीला कोणी वेगळा वाटत नाही. जेव्हा वय वाढल्यामुळे मनात रजोगुण फार वाढतो आणि अशा वेळी तू माझ्याकडे दयाळूपणे पाहतोस, तेच आमच्यावर तुझी मोठी कृपा आहे.

नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन। अम्बाया एव हि प्रायः कन्यायाः स्याद्रतिः क्वचित्

मधुसूदन, मला तुझे बोलणे खोटे वाटत नाही. कारण मुलीचे प्रेम बहुतेक वेळा तिच्या आईवरच असते, दुसऱ्या कुणावर क्वचितच असते.

व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम्। बुधोऽसतीं न बिभृयात्तां बिभ्रदुभयच्युतः

विवाहित असूनही जर एखादी स्त्री चंचल असेल, तर तिचे मन नेहमी नवीन गोष्टींकडे वळते. शहाणा पुरुष अशा निष्ठावान नसलेल्या स्त्रीला ठेवू नये; ठेवले तर तो दोन्ही बाजूंनी नुकसान करतो.

श्रीभगवानुवाच। साध्व्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्री प्रलम्भिता। मयोदितं यदन्वात्थ सर्वं तत्सत्यमेव हि

श्रीभगवान म्हणाले: सती, राजकन्ये, मी तुझी इच्छा जाणून घेण्यासाठी तुला अशा प्रकारे विचारले. तू जे विचारलेस आणि मी जे सांगितले, ते सर्व खरेच आहे.

यान्यान्कामयसे कामान्मय्यकामाय भामिनि। सन्ति ह्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यद

सुंदरि, तुला ज्या ज्या इच्छा असतील, जर तुझे मन फक्त माझ्यातच एकरूप असेल, तर त्या सर्व इच्छा नेहमीच पूर्ण होतात, कारण तू माझी एकनिष्ठ भक्त आहेस.

उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे। यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता

निर्दोषे, तुझे पतीप्रेम आणि पातिव्रत्य सिद्ध झाले आहे. मी तुला बोलून हलवले तरी तुझे मन माझ्यापासून कधीच विचलित झाले नाही.

ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया। कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया

जे लोक संसारात राहून, तप आणि व्रतांनी माझी उपासना करतात, पण मनाने इच्छांना धरून राहतात, त्यांना माझ्या मायेमुळे मी मुक्तीचा स्वामी आहे असे वाटते, पण ते भ्रमितच राहतात.

मां प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं। वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम्। ते मन्दभागा निरयेऽपि ये नृणां। मात्रात्मकत्वात्निरयः सुसङ्गमः

माझ्यापर्यंत पोहोचून, मुक्ती आणि सर्व संपत्ती मिळवूनही, जे लोक अजूनही ऐहिक सुख आणि पतीची इच्छा करतात, ते दुर्दैवी आहेत. अशा लोकांना नरकातही, आपल्या लोकांमुळे नरक गोड वाटतो.

दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलैः। सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिषो ह्यसुंभराया निकृतिं जुषः स्त्रियाः

गृहलक्ष्मी, तुझ्या भाग्याने तू वारंवार माझ्या इच्छेनुसार वागलीस, हे फार दुर्मिळ आहे आणि जन्ममरणातून मुक्त करणारे आहे. कारण स्त्रिया सहज समाधानी होत नाहीत, त्यांची इच्छाही पूर्ण करणे कठीण असते, आणि त्या कधी कधी कपट करतात.

न त्वादृशीम्प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु। पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले। प्राप्तान्नृपान्न विगणय्य रहोहरो मे। प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य

मानी, तुझ्यासारखी प्रीती करणारी पत्नी मी कोणत्याही घरात पाहिली नाही. स्वतःच्या विवाहावेळी आलेल्या राजांचा विचार न करता, तू माझी कीर्ती ऐकलेल्या ब्राह्मणाला गुप्तपणे माझ्याकडे पाठवलेस.

भ्रातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य। प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम्। दुःखं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या। नैवाब्रवीः किमपि तेन वयं जितास्ते

तुझ्या भावाचा युद्धात अपमान झाला आणि जुगाराच्या मैफिलीत त्याचा मृत्यू झाला, त्या वेळी तुला फार दुःख झाले. तरीही माझ्यापासून दूर होण्याच्या भीतीने तू काहीही बोलली नाहीस; त्यामुळे तू आम्हाला जिंकलेस.

दूतस्त्वयात्मलभने सुविविक्तमन्त्रः। प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत्। मत्वा जिहास इदं अङ्गमनन्ययोग्यं। तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयामः

मला मिळवण्यासाठी तू गुप्त संदेशासह दूत पाठवला होतास, आणि जेव्हा तुला वाटले की मी हे शरीर सोडून जाईन, तेव्हाही तू माझ्यातच एकनिष्ठ राहिलीस. म्हणून आम्हीही तुझ्यावर तशीच कृपा करतो.

श्रीशुक उवाच। एवं सौरतसंलापैर्भगवान्जगदीश्वरः। स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन्

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे भगवंतांनी प्रेमळ संवादाने रुक्मिणीला आनंद दिला आणि स्वतःच्या बोलण्याने तिला रमवले, जणू काही मानवांसारखे वागत होते.

तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवानिव। आस्थितो गृहमेधीयान्धर्मांल्लोकगुरुर्हरिः

त्याचप्रमाणे, सर्वत्र असणारे हरि, जगाचे गुरु म्हणून, प्रत्येक पत्नीच्या घरी, जणू स्वतः गृहस्थ असावा, अशा रीतीने गृहस्थधर्माचे पालन करीत राहत होते.

अथैकषष्टितमोऽध्यायः 10.61 श्रीशुक उवाच। एकैकशस्ताः कृष्णस्य पुत्रान्दश दशाबलाः। अजीजनन्ननवमान्पितुः सर्वात्मसम्पदा

श्रीशुक म्हणाले: नंतर, कृष्णाच्या प्रत्येक पत्नीला दहा-दहा बलवान पुत्र झाले आणि नववा पुत्रही झाला, हे सर्व पित्याच्या गुणांनी युक्त होते.

गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम्। प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविदः स्त्रियः

घर सोडत नाही असा अच्युत प्रत्येक राजकन्येच्या घरी आहे हे पाहून, त्या स्त्रियांनी त्याला आपला सर्वात प्रिय मानले, जरी त्यांना त्याचे खरे स्वरूप माहीत नव्हते.