श्रीमद्भागवतपुराणम्

निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रियाः। तस्मात्प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे

आपण नेहमीच निर्धन आहोत, आणि निर्धन लोकांनाच प्रिय आहोत; म्हणून, सुडौल कंबर असलेल्या, श्रीमंत स्त्रिया मला सहसा निवडत नाहीत.

ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भवः। तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः क्वचित्

ज्यांचे धन, जन्म, ऐश्वर्य, रूप आणि स्थिती सारखे आहेत, त्यांच्यातच विवाह आणि मैत्री योग्य असते; श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ यांच्यात कधीच नसते.

वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वया दीर्घसमीक्षया। वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा

विदर्भकन्ये, हे न समजता, तू मला निवडलेस—जो गुणांनी कमी आहे—फुकाचा भिक्षुकांनी ज्याचे कौतुक केले.

अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम्। येन त्वमाशिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे

म्हणून, तुला जसा अनुरूप आहे असा क्षत्रिय वीर निवड, ज्याच्यामुळे तुला या जगात आणि पुढच्या जन्मातही खरी कल्याण प्राप्त होईल.

चैद्यशाल्वजरासन्ध दन्तवक्त्रादयो नृपाः। मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः

शिशुपाल, शाल्व, जरासंध, दंतवक्त्र आणि इतर राजे, सुडौल मांड्या असलेल्या, हे सर्व माझ्यावर वैर धरतात, आणि तुझा मोठा भाऊ रुक्मी देखील त्यातच आहे.

तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये। आनितासि मया भद्रे तेजोपहरता सताम्

सद्गुणी स्त्री, त्या बलाचा गर्व असलेल्या, मदाने अंध झालेल्या आणि गर्विष्ठ राजांचा अहंकार कमी करण्यासाठी, मी तुला येथे आणले.

उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुकाः। आत्मलब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रियाः

खरं सांगायचं तर, मी उदासीन आहे, मला पत्नी, मुले किंवा सुखाची इच्छा नाही; मी स्वतःमध्ये पूर्ण आहे, आणि माझ्या घरातील सर्व विधी केवळ नावापुरते आहेत.

श्रीशुक उवाच। एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव। मन्यमानामविश्लेषात्तद्दर्पघ्न उपारमत्

श्रीशुक म्हणतात: असे म्हणून, भगवान थांबले, कारण त्यांना ती आपली प्रिय, स्वतःपासून न वेगळी वाटली, आणि तिचा गर्व संपवला.

इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मनः प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम्। आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथुश्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह

तीनही लोकांचे स्वामी असलेल्या भगवानांनी, आपल्या प्रिय व्यक्तीकडून कधीही न ऐकलेली अशी कठोर वचने ऐकून, राणी घाबरली, हृदयात थरथरली, आणि ती अनंत दुःखात, रडत राहिली.

पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितैः। आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ तस्थावधोमुख्यतिदुःखरुद्धवाक्

सुंदर पायांच्या नखांनी लाल झालेल्या पावलांनी ती जमिनीवर रेषा काढत होती, तिच्या डोळ्यांतून वाहणारे अश्रू काळ्या काजळाने रंगले होते; कुंकवाने माखलेली तिची उरोज अश्रूंनी भिजली होती, ती डोकं खाली घालून, फार दुःखाने गप्प उभी राहिली.

तस्याः सुदुःखभयशोकविनष्टबुद्धेर्। हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात। देहश्च विक्लवधियः सहसैव मुह्यन्। रम्भेव वायुविहतो प्रविकीर्य केशान्

तीच्या मनावर असह्य दुःख, भीती आणि शोक यांचा परिणाम झाला, तिच्या हातातील बांगडी सैल झाली आणि पंखा खाली पडला; तिचे शरीर, मन गोंधळलेले, अचानक बेशुद्ध पडले, जणू वाऱ्याने फेकलेली केळीची झाड, आणि केस विखुरले.

तद्दृष्ट्वा भगवान्कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनम्। हास्यप्रौढिमजानन्त्याः करुणः सोऽन्वकम्पत

हे पाहून, कृष्ण आपल्या प्रियतमेच्या प्रेमाने बांधले गेले, आणि तिच्या गाढ प्रेमाची जाणीव नसल्याने, त्यांना तिच्यावर करुणा आली.

पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुजः। केशान्समुह्य तद्वक्त्रं प्रामृजत्पद्मपाणिना

पलंगावरून पटकन खाली उतरून, चतुर्भुज भगवान तिला उचलून बसवतात, तिचे केस गोळा करतात आणि कमळासारख्या हाताने तिचे तोंड पुसतात.

प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा। आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम्

तिच्या डोळ्यांतील अश्रू आणि शोकाने भिजलेली उरोज पुसून, राजन, केवळ त्याच्यावर प्रेम करणाऱ्या तिला, त्याने आपल्या हातांनी मिठी मारली.

सान्त्वयामास सान्त्वज्ञः कृपया कृपणां प्रभुः। हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गतिः

सांत्वना देणारा तो प्रभू, करुणेने दुःखी रुक्मिणीला समजावू लागला. तिच्या मनात हास्य आणि गर्व यामुळे गोंधळ निर्माण झाला होता, आणि ती अशा दुःखास पात्र नव्हती. सज्जनांचा आधार असलेल्या त्या प्रभूने तिला शांत केले.

श्रीभगवानुवाच। मा मा वैदर्भ्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम्। त्वद्वचः श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याचरितमङ्गने

श्रीभगवान म्हणाले: वैदर्भी, रागावू नकोस. मला माहित आहे, तू माझ्यावर पूर्ण प्रेम करतेस. तुझे बोलणे ऐकावे म्हणून मी फक्त गंमतीने असे वागलो, हे सुंदर स्त्री.

मुखं च प्रेमसंरम्भ स्फुरिताधरमीक्षितुम्। कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम्

तुझे प्रेमाने थरथरणारे ओठ, लाल झालेली तुझी कटाक्षाने भरलेली नजर, आणि सुंदर भुवया यांचे दर्शन घ्यावे म्हणून मी असे वागलो.

अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम्। यन्नर्मैरीयते यामः प्रियया भीरु भामिनि

हे भीरू आणि सुंदर स्त्री, गृहस्थांच्या आयुष्यात सर्वात मोठा लाभ म्हणजे आपल्या प्रिय व्यक्तीसोबत प्रेमळ आणि हसतखेळत संवाद साधत वेळ घालवणे.

श्रीशुक उवाच। सैवं भगवता राजन्वैदर्भी परिसान्त्विता। ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहौ

श्रीशुक म्हणाले: राजन, भगवंतांनी अशा प्रकारे रुक्मिणीला समजावले. मग तिने त्यांची वाक्ये केवळ विनोद म्हणून होती हे ओळखले आणि प्रियकर सोडून जाईल या भीतीचा त्याग केला.

बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम्। सव्रीडहासरुचिर स्निग्धापाङ्गेन भारत

ती रुक्मिणी, लाजरे हास्य आणि प्रेमळ कटाक्षाने, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांकडे पाहत त्यांच्याशी बोलू लागली, हे भारतवंशीय.

श्रीरुक्मिण्युवाच। नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह यद्वै भवान्भगवतोऽसदृशी विभूम्नः। क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीशः क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा

श्रीरुक्मिणी म्हणाली: कमळासारख्या डोळ्यांच्या प्रभू, तुम्ही जे बोललात ते खरे आहे. मी अशिक्षित आणि साध्या गुणांची असताना, सर्व ऐश्वर्यांचे स्वामी असलेल्या तुमच्याशी जुळण्यास कशी पात्र आहे?

सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः। शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा। नित्यं कदिन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं। त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम्

हे बलवान प्रभू, तुम्ही सर्व सद्गुणांमध्ये राहता, पण त्यांना स्पर्शही करत नाही, जसे समुद्र लाटांखाली असतो. तुम्ही नेहमीच इंद्रियांच्या पलीकडे आहात, पण भक्तांसाठी रूप धारण करता आणि राजांच्या हृदयातील अज्ञानाचा अंधकार दूर करता.

त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां। वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम्। यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य। भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम्

तुमच्या कमळासारख्या पायातील मधाचा आस्वाद घेणाऱ्या ऋषींच्या मार्गाला, मनुष्य आणि पशू समजू शकत नाहीत, कारण प्रभो, तुमची कृत्ये जगाच्या समजण्यापलीकडची आहेत. फक्त जे तुमच्या मागे चालतात, तेच तुमचे खरे स्वरूप जाणू शकतात.

निष्किञ्चनो ननु भवान्न यतोऽस्ति किञ्चिद्। यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः। न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धाः। प्रेष्ठो भवान्बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम्

खरंच, तुम्ही कोणत्याही वस्तूचे मालक नाही, कारण सर्व काही तुमच्यापासूनच आहे. बलाढ्य देखील तुम्हाला अर्पण करतात. पण ज्यांचे मन कधीही न संपणाऱ्या इच्छांनी आणि संपत्तीने अंध झाले आहे, ते तुम्हाला ओळखू शकत नाहीत. तरीही, बलाढ्यही तुम्हाला प्रिय आहेत आणि तुम्ही त्यांना प्रिय आहात.

त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा। यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम्। तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः। पुंसः स्त्रियाश्च रतयोः सुखदुःखिनोर्न

तुम्ही सर्व पुरुषार्थांचे मूळ आणि त्यांचे फळ आहात. ज्ञानी लोक, तुमची इच्छा धरून, सर्व काही सोडून देतात. प्रभो, तुमचे संग त्यांच्या योग्य आहे, जे स्त्री-पुरुषांच्या सुखदुःखात गुंतले आहेत, त्यांच्यासाठी नाही.

त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव। आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि। हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग। ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन्कुतोऽन्ये

तुमची महती, क्रोधाचा त्याग केलेल्या ऋषींनी गायलेली आहे. तुम्ही या जगाचा आत्मा आणि सर्वांना आत्मा देणारे आहात, असे मी ऐकले आहे. तुमच्या भुवया वेळेचा वेग दर्शवतात तेव्हा ब्रह्मा आणि शंकरही आपली संपत्ती गमावतात, मग इतरांचे काय?

जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु भूपान्। विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम्। सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून्स्वभागं। तेभ्यो भयाद्यदुदधिं शरणं प्रपन्नः

गदाचा मोठा भाऊ, तुमची वाणी जरी साधी वाटली, तरीही तू धनुष्याच्या आवाजाने राजांना पळवलेस आणि मला जिंकलेस, जसे सिंह आपल्या वाट्याचा शिकार घेतो. त्यांच्या भीतीने मी समुद्रात आश्रय घेतला.

यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य। जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम्। राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष। सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम्

कमळासारख्या डोळ्यांच्या प्रभो, तुमच्या इच्छेने अम्बरीष, नहुष, गयासारखे राजे आपली राज्ये सोडून वनात गेले. पण जे येथे राहतात, ते तुमच्या मार्गावर का चालत नाहीत?

कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्धम्। आघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम्। लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य। मर्त्या सदोरुभयमर्थविवीतदृष्टिः

तुमच्या कमळपादांचा सुगंध, सज्जनांनी गायलेला आणि लोकांना मुक्त करणारा, जो एकदा अनुभवतो, तो दुसरा कोणता आश्रय कसा घेईल? पण मृत्युलोकातील लोक, दोन दिवसांच्या सुखासाठी, लक्ष्मीच्या निवासस्थानाकडे आणि गुणसंपत्तीच्या खजिन्याकडे दुर्लक्ष करतात.