श्रीमद्भागवतपुराणम्

( वंशस्था ) गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृत् निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थितः । रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन्

तो त्या सर्व स्त्रियांच्या घरात राहिला, कुणाशीही तुलना होऊ नये असा, आणि आपल्या रमणींसह, आपल्या इच्छेने आनंद घेत राहिला, जसा एक सामान्य गृहस्थ आपल्या पत्नींसोबत वागतो.

( वसंततिलका ) इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जाः

लक्ष्मीच्या पतीला पती म्हणून मिळवून, ज्याची वाट ब्रह्मादिकांनाही कळत नाही, त्या सर्व स्त्रिया हर्षाने आणि वाढत्या प्रेमाने त्याची सेवा करत राहिल्या—हसून, कटाक्ष करून, संगती करून, गोड बोलून आणि लाजून.

प्रत्युद्‌गमासनवरार्हणपदशौच ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः दासीशता अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम्

शेकडो दासीही प्रभूची सेवा करत असत—त्याच्या स्वागतासाठी बाहेर येणे, आसन देणे, पूजा करणे, पाय धुणे, तांबूल देणे, विश्रांती, वाऱ्याचा पंखा, सुवासिक फुले, केसांची माळ घालणे, शयनाची तयारी, स्नान आणि भेटवस्तू देणे अशा प्रकारांनी.

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे पारिजातहरणनरकवधो नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील उत्तरार्धातील 'पारिजात हरण आणि नरकासुर वध' नावाचा एकोणसाठावा अध्याय संपला.

अथ षष्टितमोऽध्यायः 10.60 श्रीबादरायणिरुवाच। कर्हिचित्सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम्। पतिं पर्यचरद्भैष्मी व्यजनेन सखीजनैः

श्रीबादरायण म्हणाले: एकदा भीष्मी आपल्या सखींसह, जगाचा गुरु असलेल्या पतीला, तो आपल्या पलंगावर सुखाने बसला असताना, पंखा धरून सेवा करत होती.

यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वरः। स हि जातः स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वजः

जो आपल्या लीलांनी हे विश्व निर्माण करतो, पोसतो आणि नष्ट करतो, तोच यदुवंशात गायींच्या आणि आपल्या लोकांच्या रक्षणासाठी जन्माला आला.

तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन् मुक्तादामविलम्बिना। विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि

त्या अंतःपुरात, मोत्यांच्या हाराने सजवलेल्या, छताच्या पडद्याने आणि रत्नांच्या दिव्यांनी शोभलेल्या खोलीत,

मल्लिकादामभिः पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते। जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलैः

मल्लिकेच्या हारांनी, फुलांनी, गूंजणाऱ्या मधमाशांच्या आवाजाने, आणि जाळीच्या खिडक्यांतून येणाऱ्या शुद्ध चांदण्याने ती खोली उजळली होती.

पारिजातवनामोद वायुनोद्यानशालिना। धूपैरगुरुजै राजन्जालरन्ध्रविनिर्गतैः

पारिजात वनाचा सुगंध वाहणाऱ्या वाऱ्याने, बागांनी भरलेल्या, आणि अगरुच्या धुपाच्या सुवासाने, जो जाळीच्या छिद्रांतून पसरत होता, ती जागा सुगंधित झाली होती.

पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे। उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम्

दूधाच्या फेसासारख्या शुभ्र आणि उत्तम पलंगावर, जगाचा स्वामी असलेल्या पतीजवळ, ती सुखाने बसलेल्या त्याची सेवा करत होती.

वालव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात्। तेन वीजयती देवी उपासांचक्र ईश्वरम्

सखीच्या हातातून रत्नजडित दांडा असलेला वालव्यजन घेत, देवीने त्या पंख्याने प्रभूची सेवा केली.

सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां। रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता। वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहार। भासा नितम्बधृतया च परार्ध्यकाञ्च्या

मणींच्या नुपुरांचा मंद आवाज करत ती अच्युताजवळ चालली, तिच्या हातात अंगठ्या, कडे आणि पंखा होता, वस्त्राच्या कडांनी लपलेली कुंकवाने रंगलेली हार, आणि किमती कंबरपट्ट्याने सजलेली तिची कंबर—अशा त्या रूपात ती तेजस्वी दिसत होती.

तां रूपिणीं श्रीयमनन्यगतिं निरीक्ष्य। या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा। प्रीतः स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ। वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे

ती सौंदर्य आणि श्रीमंतीची मूर्ती, ज्याला दुसरा आधार नाही, आणि जी आपल्या लीलांनी त्याच्या अनुरूप रूप धारण करते, तिला पाहून, कुरळ्या केसांनी, कुंडलांनी, तेजस्वी हाराने आणि मधुर हास्याने शोभणारा हरि आनंदाने हसत तिला बोलला.

श्रीभगवानुवाच। राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभिः। महानुभावैः श्रीमद्भी रूपौदार्यबलोर्जितैः

श्रीभगवान म्हणाले: राजकन्ये, तुला अनेक राजे, जे जगाचे रक्षण करणारे आहेत, मोठ्या सामर्थ्याने, संपत्तीने, सौंदर्याने, दानशूरतेने आणि बळाने युक्त आहेत, त्यांनी वरण्यासाठी इच्छिले होते.

तान्प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन्स्मरदुर्मदान्। दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान्

त्या सर्व इच्छुक राजांना, तसेच शिशुपालासारख्या गर्विष्ठ राजांना नाकारून, तुझ्या भावाने आणि वडिलांनी तुला दिले; मग तू स्वतःसारखा योग्य वर का निवडला नाहीस?

राजभ्यो बिभ्यतः सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान्। बलवद्भिः कृतद्वेषान्प्रायस्त्यक्तनृपासनान्

सुंदर कपाळ असलेल्या, राजांची भीती वाटून, तू समुद्राच्या आश्रयाला गेलीस, बलाढ्य राजांचे वैरी करून, आणि राजसिंहासन सोडून दिलेस.

अस्पष्टवर्त्मनाम्पुंसामलोकपथमीयुषाम्। आस्थिताः पदवीं सुभ्रु प्रायः सीदन्ति योषितः

सुंदर कपाळ असलेल्या, ज्या स्त्रिया अशा पुरुषांचा मार्ग धरतात ज्यांचा मार्ग स्पष्ट नाही, जे लोकांच्या मार्गापासून दूर गेले आहेत, त्या बहुतेक वेळा दुःखाला सामोरे जातात.

निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रियाः। तस्मात्प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे

आपण नेहमीच निर्धन आहोत, आणि निर्धन लोकांनाच प्रिय आहोत; म्हणून, सुडौल कंबर असलेल्या, श्रीमंत स्त्रिया मला सहसा निवडत नाहीत.

ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भवः। तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः क्वचित्

ज्यांचे धन, जन्म, ऐश्वर्य, रूप आणि स्थिती सारखे आहेत, त्यांच्यातच विवाह आणि मैत्री योग्य असते; श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ यांच्यात कधीच नसते.

वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वया दीर्घसमीक्षया। वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा

विदर्भकन्ये, हे न समजता, तू मला निवडलेस—जो गुणांनी कमी आहे—फुकाचा भिक्षुकांनी ज्याचे कौतुक केले.

अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम्। येन त्वमाशिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे

म्हणून, तुला जसा अनुरूप आहे असा क्षत्रिय वीर निवड, ज्याच्यामुळे तुला या जगात आणि पुढच्या जन्मातही खरी कल्याण प्राप्त होईल.

चैद्यशाल्वजरासन्ध दन्तवक्त्रादयो नृपाः। मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः

शिशुपाल, शाल्व, जरासंध, दंतवक्त्र आणि इतर राजे, सुडौल मांड्या असलेल्या, हे सर्व माझ्यावर वैर धरतात, आणि तुझा मोठा भाऊ रुक्मी देखील त्यातच आहे.

तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये। आनितासि मया भद्रे तेजोपहरता सताम्

सद्गुणी स्त्री, त्या बलाचा गर्व असलेल्या, मदाने अंध झालेल्या आणि गर्विष्ठ राजांचा अहंकार कमी करण्यासाठी, मी तुला येथे आणले.

उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुकाः। आत्मलब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रियाः

खरं सांगायचं तर, मी उदासीन आहे, मला पत्नी, मुले किंवा सुखाची इच्छा नाही; मी स्वतःमध्ये पूर्ण आहे, आणि माझ्या घरातील सर्व विधी केवळ नावापुरते आहेत.

श्रीशुक उवाच। एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव। मन्यमानामविश्लेषात्तद्दर्पघ्न उपारमत्

श्रीशुक म्हणतात: असे म्हणून, भगवान थांबले, कारण त्यांना ती आपली प्रिय, स्वतःपासून न वेगळी वाटली, आणि तिचा गर्व संपवला.

इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मनः प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम्। आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथुश्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह

तीनही लोकांचे स्वामी असलेल्या भगवानांनी, आपल्या प्रिय व्यक्तीकडून कधीही न ऐकलेली अशी कठोर वचने ऐकून, राणी घाबरली, हृदयात थरथरली, आणि ती अनंत दुःखात, रडत राहिली.

पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितैः। आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ तस्थावधोमुख्यतिदुःखरुद्धवाक्

सुंदर पायांच्या नखांनी लाल झालेल्या पावलांनी ती जमिनीवर रेषा काढत होती, तिच्या डोळ्यांतून वाहणारे अश्रू काळ्या काजळाने रंगले होते; कुंकवाने माखलेली तिची उरोज अश्रूंनी भिजली होती, ती डोकं खाली घालून, फार दुःखाने गप्प उभी राहिली.

तस्याः सुदुःखभयशोकविनष्टबुद्धेर्। हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात। देहश्च विक्लवधियः सहसैव मुह्यन्। रम्भेव वायुविहतो प्रविकीर्य केशान्

तीच्या मनावर असह्य दुःख, भीती आणि शोक यांचा परिणाम झाला, तिच्या हातातील बांगडी सैल झाली आणि पंखा खाली पडला; तिचे शरीर, मन गोंधळलेले, अचानक बेशुद्ध पडले, जणू वाऱ्याने फेकलेली केळीची झाड, आणि केस विखुरले.

तद्दृष्ट्वा भगवान्कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनम्। हास्यप्रौढिमजानन्त्याः करुणः सोऽन्वकम्पत

हे पाहून, कृष्ण आपल्या प्रियतमेच्या प्रेमाने बांधले गेले, आणि तिच्या गाढ प्रेमाची जाणीव नसल्याने, त्यांना तिच्यावर करुणा आली.