श्रीमद्भागवतपुराणम्

तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा । उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजितः शिरांसि चक्रेण जहार लीलया

लढाईत ती गदा झेपावत असताना, गदांचा मोठा गदाधराने आपल्या गदाने ती हजार तुकड्यांत फोडली; मग अजिताने हात उंचावून धावत जाऊन सहजपणे चक्राने मुराची डोकी उडवली.

व्यसुः पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । तस्यात्मजाः सप्त पितुर्वधातुराः प्रतिक्रियामर्षजुषः समुद्यताः

डोकी उडाल्यावर मुराचा प्राण गेला आणि तो पाण्यात कोसळला, जणू इंद्राच्या सामर्थ्याने शिखर तुटलेला डोंगर; त्याचे सात पुत्र वडिलांच्या मृत्यूने संतप्त होऊन सूड घ्यायला उठले.

ताम्रोऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसुः वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तमः । पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरग धृतायुधाः

ताम्र, अंतरिक्ष, श्रवण, विभावसु, वसु, नभस्वान आणि सातवा अरुण — त्यांनी पीठ नावाच्या सेनापतीला पुढे करून, शस्त्रांनी सज्ज होऊन, भूमिपुत्राने पाठविल्याप्रमाणे युद्धासाठी पुढे सरसावले.

प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदाः शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणाः । तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणैः अमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह

त्यांनी अजिताजवळ पोहोचून रागाने बाण, तलवारी, गदा, शक्ती, भाले आणि त्रिशूळ फेकले; पण भगवंताने आपल्या अचूक बाणांनी त्यांची शस्त्रे तुकडे तुकडे केली.

तान्पीठमुख्याननयद् यमक्षयं निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मणः । स्वानीकपानच्युतचक्रसायकैः तथा निरस्तान् नरको धरासुतः

त्यांनी पीठासह त्या सेनापतींना, चक्र आणि बाणांनी डोकी, हात, पाय आणि कवच कापून, यमाच्या घरी पाठवले; अशा प्रकारे भूमिपुत्र नरकाचा पराभव झाला.

( वंशस्था ) निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदैः गजैः पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् । दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात् सतडिद्‌घनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपत् च विव्यधुः

हे पाहून, मदाने फुगलेला दुर्मर्षण समुद्रातून आलेल्या हत्तींसह झडप घालू लागला; त्याने गरुडावर बसलेल्या कृष्णाला आणि त्याच्या पत्नीला जणू वीज असलेल्या मेघावर सूर्य बसला आहे तसे पाहिले, आणि त्याच्यावर शतघ्नी फेकली; सर्व योद्ध्यांनी एकाच वेळी हल्ला केला.

तद्‌भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्रवाजैर्निशितैः शिलीमुखैः । निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम्

भगवंत गदांचा मोठा, भूमिपुत्राच्या सैन्यावर विविध घोड्यांनी आणि तीक्ष्ण बाणांनी हल्ला करून, त्यांचे हात, पाय, डोकी आणि शरीर कापले, आणि त्या क्षणी त्यांचे घोडे आणि हत्ती मारले.

( अनुष्टुप् ) यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत् तीक्ष्णैः शरैरेकैक शस्त्रीभिः

कुरुवंशीय, योद्ध्यांनी जी शस्त्रे आणि अस्त्रे फेकली, ती सर्व हरिने एकेक करून तीक्ष्ण बाणांनी आणि तलवारधारी बाणांनी छाटली.

उह्यमानः सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानाः तुण्डपक्षनखैर्गजाः

सुपर्ण गरुडाने पंखांनी हत्तींना मारताना कृष्णाला घेऊन उडत होता; त्याच्या चोचीने, पंखांनी आणि नखांनी हत्ती ठार झाले.

पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत । दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं

नरक दुःखी होऊन, आपले सैन्य गरुडाने पळवले आणि त्रास दिलेले पाहून, लढत लढत शहरात शिरला.

तं भौमः प्राहरच्छक्त्या वज्रः प्रतिहतो यतः । नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः

त्यावेळी पृथ्वीवर जन्मलेल्या त्या रजकाने आपलं शस्त्र उगारून त्याच्यावर वार केला, पण तो वज्रासारखा प्रहार परत गेला; त्या शस्त्राने भेदला तरी तो किंचितही हलला नाही, जणू काही हत्तीला फुलांची माळ लागली तरी तो हलत नाही.

शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुं आददे वितथोद्यमः । तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरिः । अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना

पृथ्वीवर जन्मलेल्या त्या रजकाने अच्युताचा वध करण्यासाठी भाला उचलला, पण त्याचा तो प्रयत्न व्यर्थ ठरला; कारण तो भाला सोडण्याआधीच हरिने आपल्या धारदार चक्राने, तो हत्तीवर बसला असताना, त्याचं डोकं उडवलं.

( मिश्र ) सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् । हा हेति साध्वित्यृषयः सुरेश्वरा माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे

त्याचं डोकं, सुंदर कुंडलं आणि तेजस्वी मुकुटाने सजलेलं, पृथ्वीवर पडताना फारच चमकत होतं; ते पाहून ऋषी आणि देवतांचे प्रमुख 'अरेरे! छान केलं!' असं म्हणत मुकुंदावर फुलांच्या माळा उधळून त्याची स्तुती करू लागले.

ततश्च भूः कृष्णमुपेत्य कुण्डले । प्रतप्तजाम्बूनदरत्‍नभास्वरे । सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत् प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम्

मग पृथ्वीने श्रीकृष्णाजवळ येऊन, शुद्ध सोन्याने आणि रत्नांनी झळाळणारी कुंडलं, वैजयंती माळ, मोठा रत्न आणि छत्र अशा सर्व वस्तू प्रचेतसपुत्राला अर्पण केल्या.

( अनुष्टुप् ) अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् । प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया

तेव्हा, देवांनी ज्या देवीची पूजा केली होती, तिने दोन्ही हात जोडून, भक्तिभावाने आणि नम्र मनाने विश्वेश्वराची स्तुती केली.

भूमिरुवाच नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन्नमोऽस्तु ते

भूमी म्हणाली — देवादिदेव, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या, भक्तांच्या इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या, परमात्मा, तुला माझा नमस्कार असो.

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये

कमळासारख्या नाभी असलेल्या, कमळांच्या माळेने सुशोभित झालेल्या, कमळासारख्या डोळ्यांच्या आणि कमळासारख्या पायांच्या, तुला माझा नमस्कार.

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नमः

भगवंत, वासुदेव, विष्णू, आदिपुरुष, सर्व ज्ञानाने परिपूर्ण असलेल्या, तुला माझा नमस्कार.

अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते

अजन्मा, या सृष्टीचे सर्जन करणारे, अनंत शक्तीचे स्वामी, सर्वांचे अंतर्यामी आणि परमात्मा, तुला माझा नमस्कार असो.

( मिश्र ) त्वं वै सिसृक्षुरज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृतः । स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः

प्रभो, सृष्टी निर्माण करायची इच्छा असताना, तू घोर रूप धारण करून संहार करतोस; जगाच्या स्थैर्यासाठी तू सत्त्वरूप होतोस, जगाचा स्वामी, काळ, प्रकृती आणि परमपुरुष — हे सर्व तूच आहेस.

अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि । कर्ता महानित्यखिलं चराचरं त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रमः

माती, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, इंद्रिये, देव, मन आणि महत्त्व — हे सर्व जड आणि जंगम जग, हे भगवंत, तुझ्यातच एकरूप आहे; तुझ्यात द्वैताचा भासच नाही.

तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीतः प्रपन्नार्तिहरोपसादितः । तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम्

हा तुझा पुत्र, भीतीने तुझ्या कमळासारख्या पायाशी शरण आला आहे, संकटातून सुटका मिळावी म्हणून; म्हणून त्याचं रक्षण कर, तुझं कमळासारखं हात त्याच्या डोक्यावर ठेव, जे सर्व पाप दूर करतं.

श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) इति भूम्यर्थितो वाग्भिः भगवान् भक्तिनम्रया । दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत्

श्रीशुक म्हणाले — भूमीने भक्तिभावाने आणि नम्रतेने केलेल्या विनंतीनंतर, भगवंताने तिला अभय दिलं आणि त्या पृथ्वीवर जन्मलेल्या रजकाच्या ऐश्वर्यशाली घरात प्रवेश केला.

तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् । भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरिः

तेथे हरिने पाहिलं की, पृथ्वीवर जन्मलेल्या त्या रजकाने ज्या राजकन्यांना पकडून ठेवलं होतं, अशा सोळा हजाराहून अधिक कन्या त्याने राजांकडून सोडवल्या आहेत.

तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिताः । मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम्

तो श्रेष्ठ पुरुष आत येताना पाहून त्या स्त्रिया मोहून गेल्या आणि त्यांच्या मनात 'हा आमचा इच्छित पती व्हावा' असा विचार करू लागल्या, जणू विधिलाच त्याला त्यांच्या जवळ आणलं.

भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् । इति सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः

'हा माझा पती व्हावा आणि सृष्टीकर्ता याला मान्यता देवो' — अशा भावनेने प्रत्येक कन्येने वेगळ्या मनाने आपलं हृदय कृष्णाला अर्पण केलं.

ताः प्राहिणोद् द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बराः । नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत्

त्यांनी सुंदर, स्वच्छ वस्त्र घातलेली, त्या सर्व कन्यांना सेवक, मोठ्या संपत्तीचे भांडार, रथ, घोडे आणि विपुल धनासह द्वारकेत पाठवले.

ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विनः । पाण्डुरांश्च चतुःषष्टिं प्रेरयामास केशवः

केशवाने एरावताच्या वंशातील चौघड दात असलेले, पांढरे आणि वेगवान असे चौरसष्ट हत्तीही पाठवले.

गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण सहेन्द्र्याण्या च सप्रियः

देवेंद्राच्या घरात जाऊन, कृष्णाने कुंडले अदितीला दिली. त्यानंतर, देवेंद्र आणि त्याची प्रिया इंद्राणी यांनी त्याचा मोठ्या सन्मानाने सत्कार केला.