श्रीमद्भागवतपुराणम्

अन्याश्चैवंविधा भार्याः कृष्णस्यासन्सहस्रशः। भौमं हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदर्शनाः

अशा प्रकारे, हजारो सुंदर स्त्रिया, जेव्हा कृष्णाने भौमाचा वध करून त्यांना बंदिवासातून सोडवले, त्याच्या पत्नी झाल्या.

मुरवधः भौमासुरवधः, भूमिकृता भगवत्स्तुतिः भौमाहृतषोडशसहस्रराजकन्यानां परिणयनं, पारिजातहरणं च श्रीराजोवाच - ( अनुष्टुप् ) यथा हतो भगवता भौमो येने च ताः स्त्रियः । निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वनः

राजा म्हणाला: हे ऋषी, भगवंताने भौमाचा वध कसा केला आणि त्या स्त्रियांना, ज्या बंदिस्त होत्या, शार्ङ्गधारी कृष्णाने कसा सोडवले, ते मला सांग.

श्रीशुक उवाच - इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ

शुकदेव म्हणाले — इंद्राने छत्र, कुंडले आणि सोबती हिसकावून घेतले, तसेच देवांच्या पर्वतावरील जागाही काढून घेतली. भूमिपुत्राने काय केले याची माहिती मिळाल्यावर, तो आपल्या पत्नीला घेऊन गरुडावर बसून प्राग्ज्योतिषपूराकडे निघाला.

गिरिदुर्गैः शस्त्रदुर्गैः जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैः दृढैः सर्वत आवृतम्

त्या नगराभोवती उंच डोंगरांची किल्लेबंदी, शस्त्रांची तटबंदी, पाणी, आग आणि वाऱ्याच्या तटबंद्या, तसेच मुराच्या भीषण आणि मजबूत फासांनी सगळीकडे कडक पहारा होता.

गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकैः । चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना

त्याने गदा फिरवून डोंगर फोडले, बाणांनी शस्त्रांची तटबंदी उध्वस्त केली; चक्राने आग, पाणी आणि वारा जिंकले, आणि तलवारीने मुराचे फास कापले.

शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् । प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधरः

त्याच्या शंखाच्या गजराने यंत्रे आणि गर्विष्ठांच्या हृदयात धडकी भरली; गदाधराने आपल्या मोठ्या गदाने तटबंदी फोडली.

पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् । मुरः शयान उत्तस्थौ दैत्यः पञ्चशिरा जलात्

पांचजन्याचा आवाज ऐकून, जो युगाच्या शेवटी वाजणाऱ्या वज्रासारखा भीषण होता, पाच डोकी असलेला मुरा नावाचा दैत्य पाण्यातून उठून उभा राहिला.

( मिश्र ) त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बणः । ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखैः अभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरगः

त्याने त्रिशूळ उंचावला, दिसायला फारच भयंकर, युगाच्या शेवटी सूर्य आणि अग्नीच्या ज्वाळेसारखा तेजस्वी, आणि पाच तोंडांनी तार्क्ष्यपुत्रावर सर्प जसा झेप घेतो तसा झडप घातली.

आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत् स पञ्चभिः । स रोदसी सर्वदिशोऽन्तरं महान् आपूरयन् अण्डकटाहमावृणोत्

त्याने जोरात त्रिशूळ गरुडावर फेकला आणि पाच तोंडांनी मोठा गडगडाट केला; त्या भीषण आवाजाने आकाश, सर्व दिशा आणि अंतराळ भरून गेले, जणू संपूर्ण ब्रह्मांड झाकून गेले.

तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते हरिः शराभ्यां अभिनत्त्रिधौजसा । मुखेषु तं चापि शरैरताडयत् तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत

तेव्हा तो त्रिशूळ गरुडावर पडला; हरिने तीन पट शक्तीच्या दोन बाणांनी तो फोडला आणि मुराच्या तोंडांमध्ये बाण घुसवले; मुरा संतापून त्याच्यावर गदा फेकली.

तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा । उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजितः शिरांसि चक्रेण जहार लीलया

लढाईत ती गदा झेपावत असताना, गदांचा मोठा गदाधराने आपल्या गदाने ती हजार तुकड्यांत फोडली; मग अजिताने हात उंचावून धावत जाऊन सहजपणे चक्राने मुराची डोकी उडवली.

व्यसुः पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । तस्यात्मजाः सप्त पितुर्वधातुराः प्रतिक्रियामर्षजुषः समुद्यताः

डोकी उडाल्यावर मुराचा प्राण गेला आणि तो पाण्यात कोसळला, जणू इंद्राच्या सामर्थ्याने शिखर तुटलेला डोंगर; त्याचे सात पुत्र वडिलांच्या मृत्यूने संतप्त होऊन सूड घ्यायला उठले.

ताम्रोऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसुः वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तमः । पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरग धृतायुधाः

ताम्र, अंतरिक्ष, श्रवण, विभावसु, वसु, नभस्वान आणि सातवा अरुण — त्यांनी पीठ नावाच्या सेनापतीला पुढे करून, शस्त्रांनी सज्ज होऊन, भूमिपुत्राने पाठविल्याप्रमाणे युद्धासाठी पुढे सरसावले.

प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदाः शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणाः । तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणैः अमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह

त्यांनी अजिताजवळ पोहोचून रागाने बाण, तलवारी, गदा, शक्ती, भाले आणि त्रिशूळ फेकले; पण भगवंताने आपल्या अचूक बाणांनी त्यांची शस्त्रे तुकडे तुकडे केली.

तान्पीठमुख्याननयद् यमक्षयं निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मणः । स्वानीकपानच्युतचक्रसायकैः तथा निरस्तान् नरको धरासुतः

त्यांनी पीठासह त्या सेनापतींना, चक्र आणि बाणांनी डोकी, हात, पाय आणि कवच कापून, यमाच्या घरी पाठवले; अशा प्रकारे भूमिपुत्र नरकाचा पराभव झाला.

( वंशस्था ) निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदैः गजैः पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् । दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात् सतडिद्‌घनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपत् च विव्यधुः

हे पाहून, मदाने फुगलेला दुर्मर्षण समुद्रातून आलेल्या हत्तींसह झडप घालू लागला; त्याने गरुडावर बसलेल्या कृष्णाला आणि त्याच्या पत्नीला जणू वीज असलेल्या मेघावर सूर्य बसला आहे तसे पाहिले, आणि त्याच्यावर शतघ्नी फेकली; सर्व योद्ध्यांनी एकाच वेळी हल्ला केला.

तद्‌भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्रवाजैर्निशितैः शिलीमुखैः । निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम्

भगवंत गदांचा मोठा, भूमिपुत्राच्या सैन्यावर विविध घोड्यांनी आणि तीक्ष्ण बाणांनी हल्ला करून, त्यांचे हात, पाय, डोकी आणि शरीर कापले, आणि त्या क्षणी त्यांचे घोडे आणि हत्ती मारले.

( अनुष्टुप् ) यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत् तीक्ष्णैः शरैरेकैक शस्त्रीभिः

कुरुवंशीय, योद्ध्यांनी जी शस्त्रे आणि अस्त्रे फेकली, ती सर्व हरिने एकेक करून तीक्ष्ण बाणांनी आणि तलवारधारी बाणांनी छाटली.

उह्यमानः सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानाः तुण्डपक्षनखैर्गजाः

सुपर्ण गरुडाने पंखांनी हत्तींना मारताना कृष्णाला घेऊन उडत होता; त्याच्या चोचीने, पंखांनी आणि नखांनी हत्ती ठार झाले.

पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत । दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं

नरक दुःखी होऊन, आपले सैन्य गरुडाने पळवले आणि त्रास दिलेले पाहून, लढत लढत शहरात शिरला.

तं भौमः प्राहरच्छक्त्या वज्रः प्रतिहतो यतः । नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः

त्यावेळी पृथ्वीवर जन्मलेल्या त्या रजकाने आपलं शस्त्र उगारून त्याच्यावर वार केला, पण तो वज्रासारखा प्रहार परत गेला; त्या शस्त्राने भेदला तरी तो किंचितही हलला नाही, जणू काही हत्तीला फुलांची माळ लागली तरी तो हलत नाही.

शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुं आददे वितथोद्यमः । तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरिः । अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना

पृथ्वीवर जन्मलेल्या त्या रजकाने अच्युताचा वध करण्यासाठी भाला उचलला, पण त्याचा तो प्रयत्न व्यर्थ ठरला; कारण तो भाला सोडण्याआधीच हरिने आपल्या धारदार चक्राने, तो हत्तीवर बसला असताना, त्याचं डोकं उडवलं.

( मिश्र ) सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् । हा हेति साध्वित्यृषयः सुरेश्वरा माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे

त्याचं डोकं, सुंदर कुंडलं आणि तेजस्वी मुकुटाने सजलेलं, पृथ्वीवर पडताना फारच चमकत होतं; ते पाहून ऋषी आणि देवतांचे प्रमुख 'अरेरे! छान केलं!' असं म्हणत मुकुंदावर फुलांच्या माळा उधळून त्याची स्तुती करू लागले.

ततश्च भूः कृष्णमुपेत्य कुण्डले । प्रतप्तजाम्बूनदरत्‍नभास्वरे । सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत् प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम्

मग पृथ्वीने श्रीकृष्णाजवळ येऊन, शुद्ध सोन्याने आणि रत्नांनी झळाळणारी कुंडलं, वैजयंती माळ, मोठा रत्न आणि छत्र अशा सर्व वस्तू प्रचेतसपुत्राला अर्पण केल्या.

( अनुष्टुप् ) अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् । प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया

तेव्हा, देवांनी ज्या देवीची पूजा केली होती, तिने दोन्ही हात जोडून, भक्तिभावाने आणि नम्र मनाने विश्वेश्वराची स्तुती केली.

भूमिरुवाच नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन्नमोऽस्तु ते

भूमी म्हणाली — देवादिदेव, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या, भक्तांच्या इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या, परमात्मा, तुला माझा नमस्कार असो.

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये

कमळासारख्या नाभी असलेल्या, कमळांच्या माळेने सुशोभित झालेल्या, कमळासारख्या डोळ्यांच्या आणि कमळासारख्या पायांच्या, तुला माझा नमस्कार.

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नमः

भगवंत, वासुदेव, विष्णू, आदिपुरुष, सर्व ज्ञानाने परिपूर्ण असलेल्या, तुला माझा नमस्कार.

अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते

अजन्मा, या सृष्टीचे सर्जन करणारे, अनंत शक्तीचे स्वामी, सर्वांचे अंतर्यामी आणि परमात्मा, तुला माझा नमस्कार असो.