श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीशुक उवाच। आसीत्सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा। प्रीतस्तस्मै मणिं प्रादात्स च तुष्टः स्यमन्तकम्

श्रीशुक म्हणाले: सत्राजित हा सूर्यदेवाचा मोठा भक्त आणि घनिष्ठ मित्र होता. सूर्यदेव त्याच्यावर प्रसन्न होऊन त्याला स्यमंतक मणी दिला.

स तं बिभ्रन्मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः। प्रविष्टो द्वारकां राजन्तेजसा नोपलक्षितः

सत्राजित गळ्यात मणी घालून सूर्यासारखा तेजस्वी दिसत होता. तो द्वारकेत आला तेव्हा त्याच्या तेजामुळे लोक त्याला ओळखू शकले नाहीत.

तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टदृष्टयः। दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसुः सूर्यशङ्किताः

दूरून त्याला पाहून, लोक त्याच्या तेजामुळे डोळे मिचकत होते. ते लोक फासे खेळत असताना भगवंताकडे गेले आणि त्याला सूर्यदेव समजून सांगितले.

नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर। दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन

नारायण, तुला नमस्कार असो. शंख, चक्र, गदा धारण करणारा, दामोदर, कमळासारख्या डोळ्यांचा, गोविंद, यदुवंशाचा आनंद!

एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जगत्पते। मुष्णन्गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्मगुः

जगाच्या अधिपती, बघ, सूर्य तुला पाहण्यासाठी येतो आहे. त्याच्या तीव्र किरणांनी तो लोकांचे डोळे दृष्टीही हिरावून घेतो.

नन्वन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभाः। ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो

खरंच, देवतांमध्ये श्रेष्ठ असणारे तुझे मार्ग त्रैलोक्यात शोधतात. आज अजन्मा प्रभू जाणतो की तू यदुवंशात लपला आहेस, म्हणून तुला पाहायला तो येतो आहे.

श्रीशुक उवाच। निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचनः। प्राह नासौ रविर्देवः सत्राजिन्मणिना ज्वलन्

श्रीशुक म्हणाले: मुलांचे बोल ऐकून कमळासारख्या डोळ्यांनी हसत कृष्ण म्हणाला, 'तो सूर्यदेव नाही, तर सत्राजित आहे, जो मणीमुळे चमकत आहे.'

सत्राजित्स्वगृहं श्रीमत्कृतकौतुकमङ्गलम्। प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत्

सत्राजित आपल्या सुंदर, मंगलमय घरात गेला आणि ब्राह्मणांनी पूजित केलेल्या देवघरात मणी ठेवला.

दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो। दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभाः। न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः

तो मणी दररोज आठ भार सोनं उत्पन्न करतो. जिथे हा मणी भक्तीने पूजला जातो, तिथे दुष्काळ, संकटे, सर्पदोष, आजार किंवा कोणतीही अशुभ गोष्ट होत नाही.

स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा। नैवार्थकामुकः प्रादाद्याच्ञाभङ्गमतर्कयन्

यदुवंशाचा राजा शौर्याने मणी मागितला, पण सत्राजित धनाची इच्छा नसल्याने त्याने मणी दिला नाही आणि विनंतीकडे दुर्लक्ष केले.

तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम्। प्रसेनो हयमारुह्य मृगायां व्यचरद्वने

एकदा प्रसेंनाने गळ्यात तेजस्वी मणी घालून घोड्यावर बसून वनात शिकार करायला गेला.

प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केशरी। गिरिं विशन्जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता

त्या सिंहाने प्रसेंन आणि त्याचा घोडा मारून मणी घेतला आणि तो डोंगरातील गुहेत गेला. तिथे जांबवताने मणी मिळवण्यासाठी त्या सिंहाला ठार केले.

सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले। अपश्यन्भ्रातरं भ्राता सत्राजित्पर्यतप्यत

त्यानेसुद्धा तो मणी आपल्या मुलासाठी गुहेत खेळण्याचं वस्तू केलं; पण भाऊ दिसत नाही म्हणून सत्राजित फारच दुःखी झाला.

प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः। भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपन्जनाः

लोक म्हणू लागले, 'मणी गळ्यात घालणारा बहुतेक कृष्णाने मारला आणि तो जंगलात गेला; आता त्याचा भाऊ माझा आहे.' हे कानोकानी सर्वत्र पसरू लागलं.

भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि। मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः

भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या नावावर लागलेली बदनामी ऐकली आणि ती दूर करण्यासाठी, प्रसैनाच्या मागावर नगरवासीयांना घेऊन निघाले.

हतं प्रसेनं अश्वं च वीक्ष्य केशरिणा वने। तं चाद्रि पृष्ठे निहतमृक्षेण ददृशुर्जनाः

वनात सिंहाने मारलेला प्रसैन आणि त्याचा घोडा लोकांनी पाहिला; डोंगराच्या उतारावर त्या सिंहालाही अस्वलाने ठार मारलेलं त्यांनी पाहिलं.

ऋक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसावृतम्। एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः

अस्वलराजाच्या भीषण गुहेत घनदाट अंधार होता; भगवान श्रीकृष्णांनी सर्व लोकांना बाहेर ठेवून, एकटेच आत प्रवेश केला.

तत्र दृष्ट्वा मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम्। हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके

तेथे त्यांनी तो मौल्यवान मणी मुलाच्या खेळण्यासारखा ठेवलेला पाहिला; तो मिळवायचा निश्चय करून, ते त्या मुलाजवळ उभे राहिले.

तमपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत्। तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत्क्रुद्धो जाम्बवान्बलिनां वरः

त्या अनोळखी पुरुषाला पाहून धाईने घाबरून ओरडली; तिचा आवाज ऐकून, बलवान जांबवान रागाने धावत आला.

स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनाऽऽत्मनः। पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित्

त्याने आपल्या स्वामीशी, भगवंतांशी, सामान्य मनुष्य समजून लढाई केली; रागाच्या भरात त्यांना ओळखलं नाही.

द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतोः। आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोरिव

दोघेही विजयासाठी उत्सुक होते; दोघांत शस्त्र, दगड, झाडं आणि हातांनी जबरदस्त द्वंद्वयुद्ध झालं, जणू मांसासाठी घारी झुंजत आहेत.

आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः। वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम्

अठ्ठावीस दिवस, रात्रंदिवस, दोघांनीही एकमेकांना वज्रासारख्या मुठीने थांबता थांबता मारलं.

कृष्णमुष्टिविनिष्पात निष्पिष्टाङ्गोरु बन्धनः। क्षीणसत्त्वः स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मितः

कृष्णाच्या मुठीच्या प्रहारांनी जांबवानाचे अंग चांगलेच चिरडले गेले, त्याची शक्ती संपली, शरीर घामाने न्हालं, आणि तो आश्चर्यचकित होऊन कृष्णाला म्हणाला.

जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम्। विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम्

माझ्या लक्षात आलं आहे की, तू सर्व प्राण्यांचा प्राण, तेज, सामर्थ्य आणि बल आहेस — तूच तो प्राचीन विष्णु, सर्वांचा स्वामी आणि अधिपती आहेस.

त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृष्टानामपि यच्च सत्। कालः कलयतामीशः पर आत्मा तथात्मनाम्

तूच या विश्वाचे निर्माते, निर्मात्यांचाही सर्जक, आणि या सृष्टीत जे काही अस्तित्वात आहेस; तूच काळ, सर्वांची मोजणी करणारा, श्रेष्ठ आत्मा आणि प्रत्येकाचा खरा आत्मा आहेस.

यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षैर्। वर्त्मादिशत्क्षुभितनक्रतिमिङ्गलोऽब्धिः । सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का। रक्षःशिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि

ज्याच्या किंचित रागाच्या कटाक्षाने समुद्र ढवळला गेला, मार्ग दाखवला गेला, सेतू बांधला गेला, लंकेचे यश उजळले आणि राक्षसांची डोकी बाणांनी फोडून जमिनीवर पडली.

इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः। व्याजहार महाराज भगवान्देवकीसुतः

असा भगवान देवकीपुत्र अच्युत, अस्वलराजाने आपली खरी ओळख पटवली तेव्हा, राजन, त्याच्याशी बोलू लागले.

अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शंकरेण तम्। कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा

कमळासारख्या डोळ्यांच्या कृष्णाने आपल्या हाताने त्याला स्पर्श केला आणि मेघासारख्या गंभीर आवाजात, अत्यंत कृपेने आपल्या भक्ताशी बोलले.

मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम्। मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना

अस्वलराजा, या मणीसाठी मी तुझ्या गुहेत आलो आहे, माझ्यावर लावलेला खोटा आरोप या मणीने दूर करायला.