श्रीमद्भागवतपुराणम्

तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मनः । मायाशतविदं तं च मायाभिर्मोहनादिभिः

'आता, या आपल्या भयंकर आणि जिंकता न येणाऱ्या शत्रूला, जो शंभर प्रकारच्या मायेत पटाईत आहे, तू आपल्या मायाशक्तीने—मोह वगैरे वापरून—मार.'

परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा । पुत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा

'तुझी आई, आपल्या लेकराविना कुररी पक्षीसारखी दुःखी झाली आहे; पुत्रप्रेमाने व्याकुळ, असहाय्य, वासराविना गाय जशी तडफडते तशी ती तडफडते.'

प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम्

असे सांगून, मायावतीने महान मायाशक्ती असलेल्या प्रद्युम्नाला सर्व मायांचा नाश करणारी विद्या दिली.

स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् । अविषह्यैस्तमाक्षेपैः क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम्

मग प्रद्युम्न शंबराजवळ गेला आणि त्याला युद्धासाठी आव्हान दिले. सहन न होणाऱ्या टोमण्यांनी त्याला चिडवले आणि संघर्ष पेटवला.

सोऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभिः पदाहत इवोरगः । निश्चक्राम गदापाणिः अमर्षात् ताम्रलोचनः

कडक शब्दांनी टोचल्यावर, जणू पायाने मारलेला साप जसा संतापतो तसा शंबर संतापून, हातात गदा घेऊन, लाल डोळ्यांनी बाहेर पडला.

गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । प्रक्षिप्य व्यनदद् नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम्

शंबराने मोठ्या वेगाने गदा फिरवली आणि ती महान आत्मा प्रद्युम्नावर फेकली, त्याच वेळी वज्रासारखा कठोर आवाज करत गर्जना केली.

तामापतन्तीं भगवानन् प्रद्युम्नो गदया गदाम् । अपास्य शत्रवे क्रुद्धः प्राहिणोर् स्वगदां नृप

ती गदा त्याच्यावर येताना, प्रभू प्रद्युम्नाने रागाने आपलीच गदा शत्रूवर फेकली आणि समोरची गदा दूर सारली.

स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शितम् । मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुरः

मयाच्या मायेमुळे दैत्याने आकाशातून कृष्णपुत्रावर जादूची अस्त्रांची वृष्टी केली.

बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण रौक्मिणेयो महारथः । सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम्

त्या अस्त्रवृष्टीने त्रस्त झाल्यावर, रुक्मिणीपुत्र त्या सर्व मायेला नष्ट करणारी, शुद्ध स्वरूपाची मोठी विद्या म्हणाला.

ततो गौह्यकगान्धर्व पैशाचोरगराक्षसीः । प्रायुङ्क्त शतशो दैत्यः कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ताः

मग दैत्याने शंभरावधी गुप्त गंधर्व, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षसांच्या मायाजाळांचा वापर केला, पण कृष्णपुत्राने त्या सगळ्या सहज नष्ट केल्या.

निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । शम्बरस्य शिरः कायात् ताम्रश्मश्र्वोजसाहरत्

त्याने तेजस्वी तलवार, किरीट आणि कुंडले घालून, तांबड्या दाढीच्या तेजाने झळाळत, शंबराचा शिर धडापासून वेगळा केला.

आकीर्यमाणो दिविजैः स्तुवद्‌भिः कुसुमोत्करैः । भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा

देवतांनी पुष्पवृष्टी आणि स्तुती करत असताना, त्याची पत्नी आकाशातून त्याला घेऊन गेली.

अन्तःपुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् । विवेश पत्‍न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहकः

राजा, शेकडो स्त्रियांनी गजबजलेल्या सुंदर अंतःपुरात, तो आपल्या पत्नीसमवेत आकाशातून विजेसारखा उतरला.

तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम्

त्याला पाहून — पावसाच्या ढगासारखा काळा, पिवळ्या रेशमी वस्त्रात, लांब हात, तांबड्या डोळ्यांचा, सुंदर चेहरा आणि मंद हास्य असलेला —

स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभिः । कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह

त्याचे कमळासारखे मुख, निळ्या वळवळत्या केसांनी सुशोभित, पाहून स्त्रियांना तो कृष्णच वाटला आणि त्या लाजून इकडे-तिकडे लपल्या.

अवधार्य शनैरीषद् वैलक्षण्येन योषितः । उपजग्मुः प्रमुदिताः सस्त्री रत्‍नं सुविस्मिताः

हळूहळू, थोड्या लाजल्या-लाजल्या, त्या स्त्रिया आनंदाने आणि आश्चर्याने त्या अनमोल रत्नाजवळ आल्या.

अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी । अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्नेहस्नुतपयोधरा

मग वैदर्भी, काळ्या डोळ्यांची आणि गोड बोलणारी, आपल्या हरवलेल्या मुलाची आठवण काढू लागली, मायेने तिची छाती ओलावली.

को न्वयं नरवैदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः । धृतः कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा

हा पुरुषरत्न कोण? कमळासारखी डोळ्यांचा? कुणाचा मुलगा आहे? कुणाच्या पोटी वाढला? ही स्त्री कोण, जिला तो मिळाला?

मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो यः सूतिकागृहात् । एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित्

माझा स्वतःचा मुलगाही हरवला, सुतिकागृहातून नेला गेला. हा वयाने आणि रूपाने तसाच दिसतो — तो कुठेतरी जिवंत असेल का?

कथं त्वनेन संप्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वनः । आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनैः

त्याला शार्ङ्गधनुष्यधारीसारखे रूप, अवयव, चाल, आवाज, हास्य आणि नजर कशी मिळाली असेल?

स एव वा भवेत् नूनं यो मे गर्भे धृतोऽर्भकः । अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वामः स्फुरति मे भुजः

हा नक्कीच तोच मुलगा असावा, जो मी पोटी वाढवला. माझ्या डाव्या भुजेला मायेने कंप येतो आणि त्याच्यावरचे प्रेम वाढते.

एवं मीमांसमणायां वैदर्भ्यां देवकीसुतः । देवक्यानकदुन्दुभ्यां उत्तमःश्लोक आगमत्

अशी विचार करत असताना, वैदर्भीकडे देवकीसुत श्रीकृष्ण, देवकी आणि वसुदेवांसह आले.

विज्ञातार्थोऽपि भगवान् तूष्णीमास जनार्दनः । नारदोऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम्

सर्व काही माहित असूनही भगवंत जनार्दन गप्प राहिले; नारदाने शंबराचा वध वगैरे सर्व कथा सांगितली.

तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं कृष्णान्तःपुरयोषितः । अभ्यनन्दन् ब्बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम्

ही अद्भुत गोष्ट ऐकून, कृष्णाच्या अंतःपुरातील स्त्रिया फार आनंदित झाल्या आणि अनेक वर्षांनी हरवलेला, जणू मृत्यूपासून परतलेला, त्याचे स्वागत केले.

देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्त्रियः । दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर्मुदम्

देवकी आणि वसुदेव, तसेच कृष्ण, बलराम आणि त्यांच्या पत्नी, या सर्वांनी त्या दांपत्याला प्रेमाने मिठी मारली. रुक्मिणीनेही आनंदाने त्यांना आलिंगन दिले.

नष्टं प्रद्युम्नमायातं आकर्ण्य द्वारकौकसः । अहो मृत इवायातो बालो दिष्ट्येति हाब्रुवन्

हरवलेला प्रद्युम्न परत आला, हे ऐकून द्वारकेचे लोक म्हणाले, 'अरे, हा मुलगा जणू मरणातून परत आला आहे—हे खरोखरच भाग्याने घडले!''

( वसंततिलका ) यं वै मुहुः पितृसरूपनिजेशभावाः तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावाः । चित्रं न तत्खलु रमास्पदबिम्बबिम्बे कामे स्मरेऽक्षविषये किमुतान्यनार्यः

ज्याला त्या मातांनी वारंवार आपल्या पतीसारख्या आणि वडिलांसारख्या प्रेमाने भक्तीपूर्वक पूजले, ज्याच्यावर त्यांचे प्रेम दिवसेंदिवस वाढत गेले—हे काही आश्चर्य नाही, कारण लक्ष्मीचे निवासस्थान जिथे आहे, तिथे काम आणि प्रेमाच्या क्षेत्रात, नीती नसलेल्या इतरांनी काय करावे?

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे प्रद्युम्नोत्पत्तिनिरूपणं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीमद्भागवत या महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधाच्या उत्तरार्धातील 'प्रद्युम्न जन्माची कथा' नावाचा पंचपंचाशीतम अध्याय संपला.

अथ षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । श्रीशुक उवाच। सत्राजितः स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिषः। स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान्

आता छप्पन्नावा अध्याय सुरू होतो. श्रीशुक म्हणाले: सत्राजिताने चुकीचे कृत्य केल्यावर, स्वतः आपल्या मुलीचे आणि स्यमंतक मणीचे दान कृष्णाला दिले.