श्रीमद्भागवतपुराणम्

तं निर्जगार बलवान् मीनः सोऽप्यपरैः सह । वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः

एक मोठा मासा त्या बाळाला गिळून गेला. तो मासा इतर मास्यांसह मोठ्या जाळ्यात सापडला आणि मच्छिमारांनी पकडला.

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वा वद्यन् स्वधितिनाद्‌भुतम्

मच्छिमारांनी तो मासा शंबराला भेट म्हणून दिला. स्वयंपाक्यांनी तो मासा स्वयंपाकघरात नेला आणि सुरीने कापण्यासाठी तयार झाले.

दृष्ट्वा तद् उदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् । नारदोऽकथयत्सर्वं तस्याः शङ्‌कितचेतसः । बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम्

मासाच्या पोटात बाळ दिसल्यावर त्यांनी ते मायावतीला सांगितले. नारदांनी तिच्या चिंतीत मनाला सर्व काही सांगितले—त्या बाळाचा खरा जन्म, आणि मासाच्या पोटात तो कसा गेला हेही.

सा च कामस्य वै पत्‍नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती

ती म्हणजेच कामदेवाची प्रसिद्ध पत्नी रती होती, जी आपल्या जळून गेलेल्या पतीच्या पुन्हा जन्माची वाट पाहत होती.

निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके

शंबराने तिला स्वयंपाकघरात काम दिले होते. मायावतीने त्या बाळाला पाहून तोच कामदेव आहे हे ओळखले आणि त्याच्यावर माया केली.

नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवनः । जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम्

अतिशय कमी वेळात कृष्णपुत्र तारुण्यात पोहोचला आणि त्याच्याकडे पाहणाऱ्या स्त्रियांच्या मनात गोंधळ निर्माण झाला.

( इंद्रवंशा ) सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् । सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतैः

रतीने, कमळासारख्या डोळ्यांनी, लांब हातांनी आणि सर्व लोकांमध्ये सुंदर असलेल्या आपल्या पतीकडे लाजरी हसत, भुवया उंचावून प्रेमाने पाहिले आणि त्याच्या जवळ गेली.

( अनुष्टुप् ) तामह भगवान् कार्ष्णिः मातस्ते मतिरन्यथा । मातृभावं अतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा

कृष्णपुत्राने तिला म्हटले, 'तुझ्या मनात आईसारखे भाव नाहीत; तू माझ्याशी आईसारखी नसून प्रियेसारखी वागतेस.'

रतिरुवाच - भवान् नारायणसुतः शम्बरेणाहृतो गृहात् । अहं तेऽधिकृता पत्‍नी रतिः कामो भवान् प्रभो

रती म्हणाली, 'तू नारायणपुत्र आहेस, शंबराने तुला घरातून पळवले; मी तुझी पत्नी रती आहे आणि प्रभो, तूच कामदेव आहेस.'

एष त्वानिर्दशं सिन्धौ अक्षिपत् शंबरोऽसुरः । मत्स्योऽग्रसीत् तत् उदराद् इतः प्राप्तो भवान् प्रभो

'त्या असुर शंबराने तुला लहानपणी समुद्रात फेकले; एक मासा तुला गिळून गेला आणि त्याच्या पोटातून तू इथे आला आहेस, प्रभो.'

तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मनः । मायाशतविदं तं च मायाभिर्मोहनादिभिः

'आता, या आपल्या भयंकर आणि जिंकता न येणाऱ्या शत्रूला, जो शंभर प्रकारच्या मायेत पटाईत आहे, तू आपल्या मायाशक्तीने—मोह वगैरे वापरून—मार.'

परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा । पुत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा

'तुझी आई, आपल्या लेकराविना कुररी पक्षीसारखी दुःखी झाली आहे; पुत्रप्रेमाने व्याकुळ, असहाय्य, वासराविना गाय जशी तडफडते तशी ती तडफडते.'

प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम्

असे सांगून, मायावतीने महान मायाशक्ती असलेल्या प्रद्युम्नाला सर्व मायांचा नाश करणारी विद्या दिली.

स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् । अविषह्यैस्तमाक्षेपैः क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम्

मग प्रद्युम्न शंबराजवळ गेला आणि त्याला युद्धासाठी आव्हान दिले. सहन न होणाऱ्या टोमण्यांनी त्याला चिडवले आणि संघर्ष पेटवला.

सोऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभिः पदाहत इवोरगः । निश्चक्राम गदापाणिः अमर्षात् ताम्रलोचनः

कडक शब्दांनी टोचल्यावर, जणू पायाने मारलेला साप जसा संतापतो तसा शंबर संतापून, हातात गदा घेऊन, लाल डोळ्यांनी बाहेर पडला.

गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । प्रक्षिप्य व्यनदद् नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम्

शंबराने मोठ्या वेगाने गदा फिरवली आणि ती महान आत्मा प्रद्युम्नावर फेकली, त्याच वेळी वज्रासारखा कठोर आवाज करत गर्जना केली.

तामापतन्तीं भगवानन् प्रद्युम्नो गदया गदाम् । अपास्य शत्रवे क्रुद्धः प्राहिणोर् स्वगदां नृप

ती गदा त्याच्यावर येताना, प्रभू प्रद्युम्नाने रागाने आपलीच गदा शत्रूवर फेकली आणि समोरची गदा दूर सारली.

स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शितम् । मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुरः

मयाच्या मायेमुळे दैत्याने आकाशातून कृष्णपुत्रावर जादूची अस्त्रांची वृष्टी केली.

बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण रौक्मिणेयो महारथः । सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम्

त्या अस्त्रवृष्टीने त्रस्त झाल्यावर, रुक्मिणीपुत्र त्या सर्व मायेला नष्ट करणारी, शुद्ध स्वरूपाची मोठी विद्या म्हणाला.

ततो गौह्यकगान्धर्व पैशाचोरगराक्षसीः । प्रायुङ्क्त शतशो दैत्यः कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ताः

मग दैत्याने शंभरावधी गुप्त गंधर्व, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षसांच्या मायाजाळांचा वापर केला, पण कृष्णपुत्राने त्या सगळ्या सहज नष्ट केल्या.

निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । शम्बरस्य शिरः कायात् ताम्रश्मश्र्वोजसाहरत्

त्याने तेजस्वी तलवार, किरीट आणि कुंडले घालून, तांबड्या दाढीच्या तेजाने झळाळत, शंबराचा शिर धडापासून वेगळा केला.

आकीर्यमाणो दिविजैः स्तुवद्‌भिः कुसुमोत्करैः । भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा

देवतांनी पुष्पवृष्टी आणि स्तुती करत असताना, त्याची पत्नी आकाशातून त्याला घेऊन गेली.

अन्तःपुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् । विवेश पत्‍न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहकः

राजा, शेकडो स्त्रियांनी गजबजलेल्या सुंदर अंतःपुरात, तो आपल्या पत्नीसमवेत आकाशातून विजेसारखा उतरला.

तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम्

त्याला पाहून — पावसाच्या ढगासारखा काळा, पिवळ्या रेशमी वस्त्रात, लांब हात, तांबड्या डोळ्यांचा, सुंदर चेहरा आणि मंद हास्य असलेला —

स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभिः । कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह

त्याचे कमळासारखे मुख, निळ्या वळवळत्या केसांनी सुशोभित, पाहून स्त्रियांना तो कृष्णच वाटला आणि त्या लाजून इकडे-तिकडे लपल्या.

अवधार्य शनैरीषद् वैलक्षण्येन योषितः । उपजग्मुः प्रमुदिताः सस्त्री रत्‍नं सुविस्मिताः

हळूहळू, थोड्या लाजल्या-लाजल्या, त्या स्त्रिया आनंदाने आणि आश्चर्याने त्या अनमोल रत्नाजवळ आल्या.

अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी । अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्नेहस्नुतपयोधरा

मग वैदर्भी, काळ्या डोळ्यांची आणि गोड बोलणारी, आपल्या हरवलेल्या मुलाची आठवण काढू लागली, मायेने तिची छाती ओलावली.

को न्वयं नरवैदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः । धृतः कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा

हा पुरुषरत्न कोण? कमळासारखी डोळ्यांचा? कुणाचा मुलगा आहे? कुणाच्या पोटी वाढला? ही स्त्री कोण, जिला तो मिळाला?

मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो यः सूतिकागृहात् । एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित्

माझा स्वतःचा मुलगाही हरवला, सुतिकागृहातून नेला गेला. हा वयाने आणि रूपाने तसाच दिसतो — तो कुठेतरी जिवंत असेल का?