श्रीमद्भागवतपुराणम्

जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित्। कलानामिव नैवेन्दोर्मृतिर्ह्यस्य कुहूरिव

जन्म वगैरे सगळ्या शरीराच्या अवस्था आहेत, आत्म्याच्या कधीच नाहीत; जसं चंद्राच्या कला चंद्राला लागत नाहीत, किंवा ग्रहणामुळे चंद्राला खरं नुकसान होत नाही.

यथा शयान आत्मानं विषयान्फलमेव च। अनुभुङ्क्तेऽप्यसत्यर्थे तथाप्नोत्यबुधो भवम्

जसं झोपेत माणूस स्वतःला आणि विषयांना अनुभवतो, त्यांचे फळ भोगतो, जरी ते खोटं असलं तरी; तसंच अज्ञानी माणूस खोटं खरं समजून संसारात अडकतो.

तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम्। तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते

म्हणून, अज्ञानातून निर्माण होणारा, आत्म्याला कोरडा करणारा आणि गोंधळवणारा शोक, खरी ओळख मिळवून दूर कर; आणि स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर हो, हे पवित्र हास्य असणाऱ्या.

श्रीशुक उवाच। एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता। वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे भगवान रामाने तिला समजावलं; मग तिने मनातील दुःख सोडलं आणि समजून मन स्थिर केलं.

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर्हतबलप्रभः। स्मरन्विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः

त्याचा प्राण जवळजवळ संपला होता, दोघांनी त्याची ताकद आणि तेज हरपलं होतं; त्याने आपली विद्रूप अवस्था आणि व्यर्थ कल्पना आठवल्या.

चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरम्। अहत्वा दुर्मतिं कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम्

त्याने आपला निवासासाठी भोजकट नावाचं मोठं शहर वसवलं, वाईट कृष्णावर हल्ला न करता किंवा त्याच्या धाकट्या बहिणीला अडथळा न आणता.

कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्युक्त्वा तत्रावसद्रुषा। भगवान्भीष्मकसुतामेवं निर्जित्य भूमिपान्

‘मी कुण्डिनात जाणार नाही’ असं सांगून तो रागाने तिथेच राहिला; भगवान आणि भीष्मकनंदिनीने इतर राजांसह त्याचा पराभव केला होता.

पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरूद्वह। तदा महोत्सवो नॄणां यदुपुर्यां गृहे गृहे। अभूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपतौ नृप

तिला योग्य रीतीने शहरात आणून, कुरुकुळातील श्रेष्ठा, त्याने तिच्याशी विवाह केला; त्यावेळी यदुनगरीतील प्रत्येक घरी, केवळ कृष्णभक्त असणाऱ्यांमध्ये मोठा उत्सव झाला.

नरा नार्यश्च मुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः। पारिबर्हमुपाजह्रुर्वरयोश्चित्रवाससोः

पुरुष आणि स्त्रिया आनंदित झाले, चमकदार रत्नांच्या कुंडल्या घातल्या, आणि दोघांसाठी, सुंदर वस्त्र परिधान केलेल्या जोडप्यासाठी, भेटवस्तू घेऊन आले.

सा वृष्णिपुर्युत्तम्भितेन्द्र केतुभिर्। विचित्रमाल्याम्बररत्नतोरणैः। बभौ प्रतिद्वार्युपकॢप्तमङ्गलैर्। आपूर्णकुम्भागुरुधूपदीपकैः

वृष्णींच्या त्या नगरीला इंद्रध्वजांनी, सुंदर फुलमाळा, वस्त्र, रत्नांच्या कमानींनी सजवलं होतं; प्रत्येक दरवाजाशी मंगल सजावट, भरलेले कलश, अगरूधूप आणि दिव्यांनी ती नगरी उजळून निघाली होती.

सिक्तमार्गा मदच्युद्भिराहूतप्रेष्ठभूभुजाम्। गजैर्द्वाःसु परामृष्ट रम्भापूगोपशोभिता

रस्ते सुगंधी, मद्ययुक्त पाण्याने शिंपलेले होते; राजांच्या आवडत्या हत्ती दरवाजांवर उभे होते, आणि नगरीला केळी आणि सुपाऱ्यांच्या रांगा शोभा देत होत्या.

कुरुसृञ्जयकैकेय विदर्भयदुकुन्तयः। मिथो मुमुदिरे तस्मिन्सम्भ्रमात्परिधावताम्

कुरू, सृंजय, कैकेय, विदर्भ, यदु आणि कुंती हे सगळे, तिथे एकत्र येऊन, उत्साहात धावत, एकमेकांत मिसळून आनंदित झाले.

रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्ततः। राजानो राजकन्याश्च बभूवुर्भृशविस्मिताः

रुक्मिणीचं हरण सर्वत्र गायले जात होतं, ते ऐकून राजे आणि राजकन्या फारच आश्चर्यचकित झाले.

द्वारकायामभूद्राजन्महामोदः पुरौकसाम्। रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम्

द्वारकेत, राजन, सर्व नगरवासीयांत मोठा आनंद झाला, कारण त्यांनी लक्ष्मीपती कृष्णाला रुक्मिणी आणि रामासह एकत्र पाहिलं.

प्रद्युम्नस्य जन्म, शम्बरासुरवधश्च श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) कामस्तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्रमन्युना । देहोपपत्तये भूयः तमेव प्रत्यपद्यत

श्रीशुक म्हणाले: काम हा वासुदेवाचा अंश, जो पूर्वी रुद्राच्या क्रोधाने जळून गेला होता, पुन्हा देह धारण करण्यासाठी त्याच रूपात जन्माला आला.

स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्‌भवः । प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतोऽनवमः पितुः

वैदर्भीपासून जन्मलेला, कृष्णाच्या सामर्थ्याने युक्त असा तो पुत्र सर्वत्र प्रसिद्ध झाला. त्याचे नाव प्रद्युम्न होते आणि तो आपल्या वडिलांपेक्षा कुठेच कमी नव्हता.

तं शम्बरः कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् । स विदित्वात्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम्

कामरूप असलेल्या शंबराने त्या अजूनही इजा न झालेल्या बाळाला पळवले आणि आपला शत्रू आहे हे ओळखून त्याला समुद्रात फेकून दिले, मग घरी परत गेला.

तं निर्जगार बलवान् मीनः सोऽप्यपरैः सह । वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः

एक मोठा मासा त्या बाळाला गिळून गेला. तो मासा इतर मास्यांसह मोठ्या जाळ्यात सापडला आणि मच्छिमारांनी पकडला.

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वा वद्यन् स्वधितिनाद्‌भुतम्

मच्छिमारांनी तो मासा शंबराला भेट म्हणून दिला. स्वयंपाक्यांनी तो मासा स्वयंपाकघरात नेला आणि सुरीने कापण्यासाठी तयार झाले.

दृष्ट्वा तद् उदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् । नारदोऽकथयत्सर्वं तस्याः शङ्‌कितचेतसः । बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम्

मासाच्या पोटात बाळ दिसल्यावर त्यांनी ते मायावतीला सांगितले. नारदांनी तिच्या चिंतीत मनाला सर्व काही सांगितले—त्या बाळाचा खरा जन्म, आणि मासाच्या पोटात तो कसा गेला हेही.

सा च कामस्य वै पत्‍नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती

ती म्हणजेच कामदेवाची प्रसिद्ध पत्नी रती होती, जी आपल्या जळून गेलेल्या पतीच्या पुन्हा जन्माची वाट पाहत होती.

निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके

शंबराने तिला स्वयंपाकघरात काम दिले होते. मायावतीने त्या बाळाला पाहून तोच कामदेव आहे हे ओळखले आणि त्याच्यावर माया केली.

नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवनः । जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम्

अतिशय कमी वेळात कृष्णपुत्र तारुण्यात पोहोचला आणि त्याच्याकडे पाहणाऱ्या स्त्रियांच्या मनात गोंधळ निर्माण झाला.

( इंद्रवंशा ) सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् । सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतैः

रतीने, कमळासारख्या डोळ्यांनी, लांब हातांनी आणि सर्व लोकांमध्ये सुंदर असलेल्या आपल्या पतीकडे लाजरी हसत, भुवया उंचावून प्रेमाने पाहिले आणि त्याच्या जवळ गेली.

( अनुष्टुप् ) तामह भगवान् कार्ष्णिः मातस्ते मतिरन्यथा । मातृभावं अतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा

कृष्णपुत्राने तिला म्हटले, 'तुझ्या मनात आईसारखे भाव नाहीत; तू माझ्याशी आईसारखी नसून प्रियेसारखी वागतेस.'

रतिरुवाच - भवान् नारायणसुतः शम्बरेणाहृतो गृहात् । अहं तेऽधिकृता पत्‍नी रतिः कामो भवान् प्रभो

रती म्हणाली, 'तू नारायणपुत्र आहेस, शंबराने तुला घरातून पळवले; मी तुझी पत्नी रती आहे आणि प्रभो, तूच कामदेव आहेस.'

एष त्वानिर्दशं सिन्धौ अक्षिपत् शंबरोऽसुरः । मत्स्योऽग्रसीत् तत् उदराद् इतः प्राप्तो भवान् प्रभो

'त्या असुर शंबराने तुला लहानपणी समुद्रात फेकले; एक मासा तुला गिळून गेला आणि त्याच्या पोटातून तू इथे आला आहेस, प्रभो.'

तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मनः । मायाशतविदं तं च मायाभिर्मोहनादिभिः

'आता, या आपल्या भयंकर आणि जिंकता न येणाऱ्या शत्रूला, जो शंभर प्रकारच्या मायेत पटाईत आहे, तू आपल्या मायाशक्तीने—मोह वगैरे वापरून—मार.'

परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा । पुत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा

'तुझी आई, आपल्या लेकराविना कुररी पक्षीसारखी दुःखी झाली आहे; पुत्रप्रेमाने व्याकुळ, असहाय्य, वासराविना गाय जशी तडफडते तशी ती तडफडते.'