श्रीमद्भागवतपुराणम्

क्षत्रियाणामयं धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः। भ्रातापि भ्रातरं हन्याद्येन घोरतमस्ततः

क्षत्रियांचा हा धर्म प्रजापतीने घालून दिला आहे—भाऊही भावाला मारू शकतो, आणि याहून भयंकर दुसरं काही नाही.

राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः। मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमदान्धाः क्षिपन्ति हि

राज्य, जमीन, धन, स्त्रिया, मान, तेज किंवा दुसऱ्याच्या गर्वासाठी, गर्वाने अंध झालेले लोक आपल्याच नातेवाईकांना नष्ट करतात.

तवेयं विषमा बुद्धिः सर्वभूतेषु दुर्हृदाम्। यन्मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रमज्ञवत्

सर्व जीवांबद्दल तुझी बुद्धी कठोर आहे, कृष्णा, दुष्ट मनाच्या लोकांसाठी; कारण तू नेहमी मित्रांसाठी जे चांगलं आहे तेच सर्वांसाठी योग्य समजतोस, जणू ते अज्ञानी आहेत असं मानतोस.

आत्ममोहो नृणामेव कल्पते देवमायया। सुहृद्दुर्हृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम्

मायेमुळे माणसांना मोह होतो; देहाला आपलं मानणाऱ्यांना काही जण मित्र, काही शत्रू, काही तटस्थ वाटतात.

एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्। नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः

सर्व देहधारकांसाठी एकच परमात्मा आहे; तो अनेक आहे असं फक्त अज्ञान्यांना वाटतं, जसं प्रकाश किंवा आकाश विभागलेलं दिसतं.

देह आद्यन्तवानेष द्रव्यप्राणगुणात्मकः। आत्मन्यविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम्

हे शरीर सुरुवात आणि शेवट असलेलं, पदार्थ, प्राण आणि गुणांनी बनलेलं आहे; आत्म्यावर अज्ञानामुळे निर्माण झाल्यामुळे, ते देहधारकाला संसारात भटकवतं.

नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगश्च सतः सति। तद्धेतुत्वात्तत्प्रसिद्धेर्दृग्रूपाभ्यां यथा रवेः

खऱ्या आत्म्याला दुसऱ्याशी एकत्र येणं किंवा वेगळं होणं असं काहीच नाही; हे सगळं केवळ त्यांच्या संबंधाच्या भासामुळे वाटतं, जसं सूर्य आणि त्याने प्रकाशित होणाऱ्या वस्तूंत दिसतं.

जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित्। कलानामिव नैवेन्दोर्मृतिर्ह्यस्य कुहूरिव

जन्म वगैरे सगळ्या शरीराच्या अवस्था आहेत, आत्म्याच्या कधीच नाहीत; जसं चंद्राच्या कला चंद्राला लागत नाहीत, किंवा ग्रहणामुळे चंद्राला खरं नुकसान होत नाही.

यथा शयान आत्मानं विषयान्फलमेव च। अनुभुङ्क्तेऽप्यसत्यर्थे तथाप्नोत्यबुधो भवम्

जसं झोपेत माणूस स्वतःला आणि विषयांना अनुभवतो, त्यांचे फळ भोगतो, जरी ते खोटं असलं तरी; तसंच अज्ञानी माणूस खोटं खरं समजून संसारात अडकतो.

तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम्। तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते

म्हणून, अज्ञानातून निर्माण होणारा, आत्म्याला कोरडा करणारा आणि गोंधळवणारा शोक, खरी ओळख मिळवून दूर कर; आणि स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर हो, हे पवित्र हास्य असणाऱ्या.

श्रीशुक उवाच। एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता। वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे भगवान रामाने तिला समजावलं; मग तिने मनातील दुःख सोडलं आणि समजून मन स्थिर केलं.

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर्हतबलप्रभः। स्मरन्विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः

त्याचा प्राण जवळजवळ संपला होता, दोघांनी त्याची ताकद आणि तेज हरपलं होतं; त्याने आपली विद्रूप अवस्था आणि व्यर्थ कल्पना आठवल्या.

चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरम्। अहत्वा दुर्मतिं कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम्

त्याने आपला निवासासाठी भोजकट नावाचं मोठं शहर वसवलं, वाईट कृष्णावर हल्ला न करता किंवा त्याच्या धाकट्या बहिणीला अडथळा न आणता.

कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्युक्त्वा तत्रावसद्रुषा। भगवान्भीष्मकसुतामेवं निर्जित्य भूमिपान्

‘मी कुण्डिनात जाणार नाही’ असं सांगून तो रागाने तिथेच राहिला; भगवान आणि भीष्मकनंदिनीने इतर राजांसह त्याचा पराभव केला होता.

पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरूद्वह। तदा महोत्सवो नॄणां यदुपुर्यां गृहे गृहे। अभूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपतौ नृप

तिला योग्य रीतीने शहरात आणून, कुरुकुळातील श्रेष्ठा, त्याने तिच्याशी विवाह केला; त्यावेळी यदुनगरीतील प्रत्येक घरी, केवळ कृष्णभक्त असणाऱ्यांमध्ये मोठा उत्सव झाला.

नरा नार्यश्च मुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः। पारिबर्हमुपाजह्रुर्वरयोश्चित्रवाससोः

पुरुष आणि स्त्रिया आनंदित झाले, चमकदार रत्नांच्या कुंडल्या घातल्या, आणि दोघांसाठी, सुंदर वस्त्र परिधान केलेल्या जोडप्यासाठी, भेटवस्तू घेऊन आले.

सा वृष्णिपुर्युत्तम्भितेन्द्र केतुभिर्। विचित्रमाल्याम्बररत्नतोरणैः। बभौ प्रतिद्वार्युपकॢप्तमङ्गलैर्। आपूर्णकुम्भागुरुधूपदीपकैः

वृष्णींच्या त्या नगरीला इंद्रध्वजांनी, सुंदर फुलमाळा, वस्त्र, रत्नांच्या कमानींनी सजवलं होतं; प्रत्येक दरवाजाशी मंगल सजावट, भरलेले कलश, अगरूधूप आणि दिव्यांनी ती नगरी उजळून निघाली होती.

सिक्तमार्गा मदच्युद्भिराहूतप्रेष्ठभूभुजाम्। गजैर्द्वाःसु परामृष्ट रम्भापूगोपशोभिता

रस्ते सुगंधी, मद्ययुक्त पाण्याने शिंपलेले होते; राजांच्या आवडत्या हत्ती दरवाजांवर उभे होते, आणि नगरीला केळी आणि सुपाऱ्यांच्या रांगा शोभा देत होत्या.

कुरुसृञ्जयकैकेय विदर्भयदुकुन्तयः। मिथो मुमुदिरे तस्मिन्सम्भ्रमात्परिधावताम्

कुरू, सृंजय, कैकेय, विदर्भ, यदु आणि कुंती हे सगळे, तिथे एकत्र येऊन, उत्साहात धावत, एकमेकांत मिसळून आनंदित झाले.

रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्ततः। राजानो राजकन्याश्च बभूवुर्भृशविस्मिताः

रुक्मिणीचं हरण सर्वत्र गायले जात होतं, ते ऐकून राजे आणि राजकन्या फारच आश्चर्यचकित झाले.

द्वारकायामभूद्राजन्महामोदः पुरौकसाम्। रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम्

द्वारकेत, राजन, सर्व नगरवासीयांत मोठा आनंद झाला, कारण त्यांनी लक्ष्मीपती कृष्णाला रुक्मिणी आणि रामासह एकत्र पाहिलं.

प्रद्युम्नस्य जन्म, शम्बरासुरवधश्च श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) कामस्तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्रमन्युना । देहोपपत्तये भूयः तमेव प्रत्यपद्यत

श्रीशुक म्हणाले: काम हा वासुदेवाचा अंश, जो पूर्वी रुद्राच्या क्रोधाने जळून गेला होता, पुन्हा देह धारण करण्यासाठी त्याच रूपात जन्माला आला.

स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्‌भवः । प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतोऽनवमः पितुः

वैदर्भीपासून जन्मलेला, कृष्णाच्या सामर्थ्याने युक्त असा तो पुत्र सर्वत्र प्रसिद्ध झाला. त्याचे नाव प्रद्युम्न होते आणि तो आपल्या वडिलांपेक्षा कुठेच कमी नव्हता.

तं शम्बरः कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् । स विदित्वात्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम्

कामरूप असलेल्या शंबराने त्या अजूनही इजा न झालेल्या बाळाला पळवले आणि आपला शत्रू आहे हे ओळखून त्याला समुद्रात फेकून दिले, मग घरी परत गेला.

तं निर्जगार बलवान् मीनः सोऽप्यपरैः सह । वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः

एक मोठा मासा त्या बाळाला गिळून गेला. तो मासा इतर मास्यांसह मोठ्या जाळ्यात सापडला आणि मच्छिमारांनी पकडला.

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वा वद्यन् स्वधितिनाद्‌भुतम्

मच्छिमारांनी तो मासा शंबराला भेट म्हणून दिला. स्वयंपाक्यांनी तो मासा स्वयंपाकघरात नेला आणि सुरीने कापण्यासाठी तयार झाले.

दृष्ट्वा तद् उदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् । नारदोऽकथयत्सर्वं तस्याः शङ्‌कितचेतसः । बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम्

मासाच्या पोटात बाळ दिसल्यावर त्यांनी ते मायावतीला सांगितले. नारदांनी तिच्या चिंतीत मनाला सर्व काही सांगितले—त्या बाळाचा खरा जन्म, आणि मासाच्या पोटात तो कसा गेला हेही.

सा च कामस्य वै पत्‍नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती

ती म्हणजेच कामदेवाची प्रसिद्ध पत्नी रती होती, जी आपल्या जळून गेलेल्या पतीच्या पुन्हा जन्माची वाट पाहत होती.

निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके

शंबराने तिला स्वयंपाकघरात काम दिले होते. मायावतीने त्या बाळाला पाहून तोच कामदेव आहे हे ओळखले आणि त्याच्यावर माया केली.