श्रीमद्भागवतपुराणम्

धनुर्विकृष्य सुदृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः। आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन

मजबूत धनुष्य ओढून त्याने कृष्णावर तीन बाण सोडले आणि म्हणाला, 'थोडा थांब, हे यादवकुळाला कलंक!'

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्षवद्धविः। हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कूटयोधिनः

कुठे चाललास, माझी बहीण लंपास करून जसा कोल्हा यज्ञातील हवि पळवतो, तसा? आज मी तुझा गर्व मोडून टाकीन, हे कपटी आणि फसवे योद्ध्या!

यावन्न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारिकाम्। स्मयन्कृष्णो धनुश्छित्त्वा षड्भिर्विव्याध रुक्मिणम्

"जोपर्यंत तू मला बाणांनी मारून पाडत नाहीस, तोपर्यंत ही मुलगी सोड!" असे म्हणत कृष्ण हसत त्याचं धनुष्य तोडलं आणि सहा बाणांनी रुक्मीला घायाळ केलं.

अष्टभिश्चतुरो वाहान्द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः। स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः

रुक्मीने आठ बाणांनी चार घोड्यांना, दोन बाणांनी सारथ्याला, तीन बाणांनी ध्वजाला मारलं. मग दुसरं धनुष्य घेऊन त्याने पाच बाणांनी कृष्णाला जखमी केलं.

तैस्तादितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः। पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः

त्या बाणांच्या वर्षावाने कृष्णावर हल्ला केला, पण अच्युताने त्याचं धनुष्य तुकडे तुकडे केलं. रुक्मीने पुन्हा दुसरं धनुष्य घेतलं, तेही अविनाशी कृष्णाने तोडलं.

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ। यद्यदायुधमादत्त तत्सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः

रुक्मीने ज्या ज्या शस्त्रांचा आधार घेतला—गदा, पट्टा, त्रिशूळ, ढाल, तलवार, भाला, तोमर—ती सर्व शस्त्रं हरीने तुकडे केली.

ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया। कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम्

मग रुक्मी रथातून उडी मारून, हातात तलवार घेऊन, क्रोधाने कृष्णाला मारण्यासाठी धावला, जसा पतंग ज्वाळेकडे धावतो.

तस्य चापततः खड्गं तिलशश्चर्म चेषुभिः। छित्त्वासिमाददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुमुद्यतः

तो कृष्णावर धावत असताना, कृष्णाने बाणांनी त्याची तलवार आणि ढाल तुकडे तुकडे केली. मग स्वतःचं धारदार शस्त्र काढून, रुक्मीला मारायला सज्ज झाला.

दृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविह्वला। पतित्वा पादयोर्भर्तुरुवाच करुणं सती

पती आपल्या भावाला मारायला निघाला हे पाहून, रुक्मिणी भीतीने थरथरली, दुःखाने तिचा चेहरा कोरडा पडला, आणि ती पतीच्या पायावर पडून, करुणेने बोलू लागली.

श्रीरुक्मिण्युवाच। योगेश्वराप्रमेयात्मन्देवदेव जगत्पते। हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज

श्रीरुक्मिणी म्हणाली— योगेश्वर, अपरिमित, देवांचा देव, जगाचा स्वामी, हे कल्याणकारी महाबाहू! माझ्या भावाचा वध करू नकोस.

श्रीशुक उवाच। तया परित्रासविकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया। कातर्यविस्रंसितहेममालया गृहीतपादः करुणो न्यवर्तत

शुक म्हणतो— भीतीने थरथर कापणाऱ्या, दुःखाने चेहरा कोरडा पडलेल्या, गळा दाटलेल्या, घाबरून सोन्याची माळ गळून पडणाऱ्या रुक्मिणीने पतीचे पाय धरले. कृष्णाला दया आली आणि तो थांबला.

चैलेन बद्ध्वा तमसाधुकारिणं सश्मश्रुकेशं प्रवपन्व्यरूपयत्। तावन्ममर्दुः परसैन्यमद्भुतं यदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजाः

त्या दुष्ट रुक्मीला कृष्णाने वस्त्राने बांधले, त्याची दाढी आणि केस कापले आणि त्याचा चेहरा विद्रूप केला. तेवढ्यात यादव वीरांनी शत्रूंच्या सैन्याचा पराभव केला, जसे हत्ती कमळाच्या तळ्यात धुडगूस घालतात.

कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम्। तथाभूतं हतप्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः। विमुच्य बद्धं करुणो भगवान्कृष्णमब्रवीत्

कृष्णाजवळ येऊन त्यांनी तिथे रुक्मीला जवळजवळ मृत अवस्थेत पाहिलं. बंधनात पडलेला रुक्मी पाहून, दयाळू बलरामाने त्याला सोडवलं आणि कृष्णाला म्हणाला—

असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम्। वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः

हे कृष्णा, तू जे केलंय ते योग्य नाही आणि आमच्यासाठी लाजिरवाणं आहे—आपल्या मित्राचे केस, दाढी कापणे, त्याला विद्रूप करणे किंवा मारणे हे चुकीचे आहे.

मैवास्मान्साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया। सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक्पुमान्

ही सती स्त्री भावाच्या विद्रूपतेमुळे आपल्यावर रागावू नये; कारण सुख-दुःख दुसरा कुणी देत नाही, प्रत्येकजण आपल्या कर्माचेच फळ भोगतो.

बन्धुर्वधार्हदोषोऽपि न बन्धोर्वधमर्हति। त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः

बंधूचा वध मोठा पाप असला, तरी आपला नातेवाईक मारू नये; तो स्वतःच्या दोषानेच नष्ट झाला असेल, तर पुन्हा मारण्यात काय अर्थ?

क्षत्रियाणामयं धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः। भ्रातापि भ्रातरं हन्याद्येन घोरतमस्ततः

क्षत्रियांचा हा धर्म प्रजापतीने घालून दिला आहे—भाऊही भावाला मारू शकतो, आणि याहून भयंकर दुसरं काही नाही.

राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः। मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमदान्धाः क्षिपन्ति हि

राज्य, जमीन, धन, स्त्रिया, मान, तेज किंवा दुसऱ्याच्या गर्वासाठी, गर्वाने अंध झालेले लोक आपल्याच नातेवाईकांना नष्ट करतात.

तवेयं विषमा बुद्धिः सर्वभूतेषु दुर्हृदाम्। यन्मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रमज्ञवत्

सर्व जीवांबद्दल तुझी बुद्धी कठोर आहे, कृष्णा, दुष्ट मनाच्या लोकांसाठी; कारण तू नेहमी मित्रांसाठी जे चांगलं आहे तेच सर्वांसाठी योग्य समजतोस, जणू ते अज्ञानी आहेत असं मानतोस.

आत्ममोहो नृणामेव कल्पते देवमायया। सुहृद्दुर्हृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम्

मायेमुळे माणसांना मोह होतो; देहाला आपलं मानणाऱ्यांना काही जण मित्र, काही शत्रू, काही तटस्थ वाटतात.

एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्। नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः

सर्व देहधारकांसाठी एकच परमात्मा आहे; तो अनेक आहे असं फक्त अज्ञान्यांना वाटतं, जसं प्रकाश किंवा आकाश विभागलेलं दिसतं.

देह आद्यन्तवानेष द्रव्यप्राणगुणात्मकः। आत्मन्यविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम्

हे शरीर सुरुवात आणि शेवट असलेलं, पदार्थ, प्राण आणि गुणांनी बनलेलं आहे; आत्म्यावर अज्ञानामुळे निर्माण झाल्यामुळे, ते देहधारकाला संसारात भटकवतं.

नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगश्च सतः सति। तद्धेतुत्वात्तत्प्रसिद्धेर्दृग्रूपाभ्यां यथा रवेः

खऱ्या आत्म्याला दुसऱ्याशी एकत्र येणं किंवा वेगळं होणं असं काहीच नाही; हे सगळं केवळ त्यांच्या संबंधाच्या भासामुळे वाटतं, जसं सूर्य आणि त्याने प्रकाशित होणाऱ्या वस्तूंत दिसतं.

जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित्। कलानामिव नैवेन्दोर्मृतिर्ह्यस्य कुहूरिव

जन्म वगैरे सगळ्या शरीराच्या अवस्था आहेत, आत्म्याच्या कधीच नाहीत; जसं चंद्राच्या कला चंद्राला लागत नाहीत, किंवा ग्रहणामुळे चंद्राला खरं नुकसान होत नाही.

यथा शयान आत्मानं विषयान्फलमेव च। अनुभुङ्क्तेऽप्यसत्यर्थे तथाप्नोत्यबुधो भवम्

जसं झोपेत माणूस स्वतःला आणि विषयांना अनुभवतो, त्यांचे फळ भोगतो, जरी ते खोटं असलं तरी; तसंच अज्ञानी माणूस खोटं खरं समजून संसारात अडकतो.

तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम्। तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते

म्हणून, अज्ञानातून निर्माण होणारा, आत्म्याला कोरडा करणारा आणि गोंधळवणारा शोक, खरी ओळख मिळवून दूर कर; आणि स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर हो, हे पवित्र हास्य असणाऱ्या.

श्रीशुक उवाच। एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता। वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे भगवान रामाने तिला समजावलं; मग तिने मनातील दुःख सोडलं आणि समजून मन स्थिर केलं.

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर्हतबलप्रभः। स्मरन्विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः

त्याचा प्राण जवळजवळ संपला होता, दोघांनी त्याची ताकद आणि तेज हरपलं होतं; त्याने आपली विद्रूप अवस्था आणि व्यर्थ कल्पना आठवल्या.

चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरम्। अहत्वा दुर्मतिं कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम्

त्याने आपला निवासासाठी भोजकट नावाचं मोठं शहर वसवलं, वाईट कृष्णावर हल्ला न करता किंवा त्याच्या धाकट्या बहिणीला अडथळा न आणता.