श्रीमद्भागवतपुराणम्

पेतुः शिरांसि रथिनामश्विनां गजिनां भुवि। सकुण्डलकिरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः

रथी, घोडेस्वार आणि हत्तीस्वार यांच्या कानात कुंडले, किरीट आणि पगड्या असलेल्या डोकी हजारोंनी जमिनीवर कोसळली.

हस्ताः सासिगदेष्वासाः करभा ऊरवोऽङ्घ्रयः। अश्वाश्वतरनागोष्ट्र खरमर्त्यशिरांसि च

हातात तलवारी, गदा, धनुष्ये, हत्ती, मांड्या, पाय, घोडे, खच्चर, उंट, बैल, गाढवे आणि माणसांची डोकी—

हन्यमानबलानीका वृष्णिभिर्जयकाङ्क्षिभिः। राजानो विमुखा जग्मुर्जरासन्धपुरःसराः

वृष्णी लोकांनी विजयाच्या इच्छेने त्यांच्या सैन्याचा नाश केला, तेव्हा जरासंधासह सर्व राजे मागे वळून निघून गेले.

शिशुपालं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम्। नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यद्वदनमब्रुवन्

शिशुपालाजवळ जाऊन, जो जणू पत्नी हरवलेल्या दुःखी माणसासारखा होता, तेज हरवलेला, उत्साह गेला, तोंड कोरडे पडलेले, त्याला त्यांनी विचारले.

भो भोः पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज। न प्रियाप्रिययो राजन्निष्ठा देहिषु दृश्यते

अरे पुरुषश्रेष्ठ, हे दुःख सोडून दे! राजन, या देहधारकांमध्ये कुणालाही कायमचा आनंद किंवा दुःख दिसत नाही.

यथा दारुमयी योषित्नृत्यते कुहकेच्छया। एवमीश्वरतन्त्रोऽयमीहते सुखदुःखयोः

जशी लाकडी बाहुली जादूगाराच्या इच्छेने नाचते, तशीच परमेश्वराच्या अधीन असलेली ही सृष्टी सुखदुःखात वागत असते.

शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः। त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर्जिग्ये एकमहं परम्

सौरिने मला सतरा दिवस युद्धात हरवले, पण अठराव्या दिवशी मी त्याच्यावर तेवीस सैन्यांसह विजय मिळवला.

तथाप्यहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित्। कालेन दैवयुक्तेन जानन्विद्रावितं जगत्

तरीही मी कधीही दुःखी होत नाही किंवा फार आनंदही मानत नाही, कारण काळ आणि नशीब यांच्या हातात हे जग आहे, हे मला ठाऊक आहे.

अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपाः। पराजिताः फल्गुतन्त्रैर्यदुभिः कृष्णपालितैः

आता देखील आम्ही सर्व वीरांचे प्रमुख, कृष्णाच्या रक्षणाखाली असलेल्या यादवांच्या चतुर युक्त्यांनी पराभूत झालो आहोत.

रिपवो जिग्युरधुना काल आत्मानुसारिणि। तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः

आता शत्रूंनी जिंकले, कारण काळ आपला मार्ग चालतो; जेव्हा काळ आमच्या बाजूने वळेल, तेव्हा आम्ही जिंकू.

श्रीशुक उवाच। एवं प्रबोधितो मित्रैश्चैद्योऽगात्सानुगः पुरम्। हतशेषाः पुनस्तेऽपि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः

श्रीशुक म्हणाले: मित्रांनी समजावल्यावर चेदिराज आपल्या लोकांसह आपल्या नगरात गेला, आणि उरलेले इतर राजेही आपापल्या नगरात परतले.

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्णद्विडसहन्स्वसुः। पृष्ठतोऽन्वगमत्कृष्णमक्षौहिण्या वृतो बली

पण रुक्मीला आपल्या बहिणीचे राक्षस विवाह सहन झाले नाही, आणि कृष्णावर राग धरून, तो आपल्या सैन्यासह कृष्णाच्या मागे गेला.

रुक्म्यमर्षी सुसंरब्धः शृण्वतां सर्वभूभुजाम्। प्रतिजज्ञे महाबाहुर्दंशितः सशरासनः

रुक्मी अत्यंत संतापलेला, सर्व राजांच्या उपस्थितीत, धनुष्य हातात घेऊन, मोठ्या आवेशाने शपथ घेत होता.

अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम्। कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः

मी कृष्णाला युद्धात न मारता आणि रुक्मिणीला परत न आणता कुण्डिनात पाऊल ठेवणार नाही, हे मी तुम्हा सर्वांना खरं सांगतो.

इत्युक्त्वा रथमारुह्य सारथिं प्राह सत्वरः। चोदयाश्वान्यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत्

असं म्हणून तो पटकन रथावर चढला आणि सारथ्याला म्हणाला, 'घोड्यांना पुढे घे! मला कृष्णाशी युद्ध करायचं आहे!'

अद्याहं निशितैर्बाणैर्गोपालस्य सुदुर्मतेः। नेष्ये वीर्यमदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता

आज मी त्या दुष्ट गवळ्याचा, ज्याने माझी बहीण जबरदस्तीने नेली, त्याचा गर्व तीक्ष्ण बाणांनी मोडून टाकीन.

विकत्थमानः कुमतिरीश्वरस्याप्रमाणवित्। रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाह्वयत्

असा मोठेपणा करत, परमेश्वराच्या सामर्थ्याची जाणीव नसताना, तो एकट्या रथावरून गोविंदाला 'थांब, थांब' असे म्हणत आव्हान देऊ लागला.

धनुर्विकृष्य सुदृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः। आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन

मजबूत धनुष्य ओढून त्याने कृष्णावर तीन बाण सोडले आणि म्हणाला, 'थोडा थांब, हे यादवकुळाला कलंक!'

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्षवद्धविः। हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कूटयोधिनः

कुठे चाललास, माझी बहीण लंपास करून जसा कोल्हा यज्ञातील हवि पळवतो, तसा? आज मी तुझा गर्व मोडून टाकीन, हे कपटी आणि फसवे योद्ध्या!

यावन्न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारिकाम्। स्मयन्कृष्णो धनुश्छित्त्वा षड्भिर्विव्याध रुक्मिणम्

"जोपर्यंत तू मला बाणांनी मारून पाडत नाहीस, तोपर्यंत ही मुलगी सोड!" असे म्हणत कृष्ण हसत त्याचं धनुष्य तोडलं आणि सहा बाणांनी रुक्मीला घायाळ केलं.

अष्टभिश्चतुरो वाहान्द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः। स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः

रुक्मीने आठ बाणांनी चार घोड्यांना, दोन बाणांनी सारथ्याला, तीन बाणांनी ध्वजाला मारलं. मग दुसरं धनुष्य घेऊन त्याने पाच बाणांनी कृष्णाला जखमी केलं.

तैस्तादितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः। पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः

त्या बाणांच्या वर्षावाने कृष्णावर हल्ला केला, पण अच्युताने त्याचं धनुष्य तुकडे तुकडे केलं. रुक्मीने पुन्हा दुसरं धनुष्य घेतलं, तेही अविनाशी कृष्णाने तोडलं.

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ। यद्यदायुधमादत्त तत्सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः

रुक्मीने ज्या ज्या शस्त्रांचा आधार घेतला—गदा, पट्टा, त्रिशूळ, ढाल, तलवार, भाला, तोमर—ती सर्व शस्त्रं हरीने तुकडे केली.

ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया। कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम्

मग रुक्मी रथातून उडी मारून, हातात तलवार घेऊन, क्रोधाने कृष्णाला मारण्यासाठी धावला, जसा पतंग ज्वाळेकडे धावतो.

तस्य चापततः खड्गं तिलशश्चर्म चेषुभिः। छित्त्वासिमाददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुमुद्यतः

तो कृष्णावर धावत असताना, कृष्णाने बाणांनी त्याची तलवार आणि ढाल तुकडे तुकडे केली. मग स्वतःचं धारदार शस्त्र काढून, रुक्मीला मारायला सज्ज झाला.

दृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविह्वला। पतित्वा पादयोर्भर्तुरुवाच करुणं सती

पती आपल्या भावाला मारायला निघाला हे पाहून, रुक्मिणी भीतीने थरथरली, दुःखाने तिचा चेहरा कोरडा पडला, आणि ती पतीच्या पायावर पडून, करुणेने बोलू लागली.

श्रीरुक्मिण्युवाच। योगेश्वराप्रमेयात्मन्देवदेव जगत्पते। हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज

श्रीरुक्मिणी म्हणाली— योगेश्वर, अपरिमित, देवांचा देव, जगाचा स्वामी, हे कल्याणकारी महाबाहू! माझ्या भावाचा वध करू नकोस.

श्रीशुक उवाच। तया परित्रासविकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया। कातर्यविस्रंसितहेममालया गृहीतपादः करुणो न्यवर्तत

शुक म्हणतो— भीतीने थरथर कापणाऱ्या, दुःखाने चेहरा कोरडा पडलेल्या, गळा दाटलेल्या, घाबरून सोन्याची माळ गळून पडणाऱ्या रुक्मिणीने पतीचे पाय धरले. कृष्णाला दया आली आणि तो थांबला.

चैलेन बद्ध्वा तमसाधुकारिणं सश्मश्रुकेशं प्रवपन्व्यरूपयत्। तावन्ममर्दुः परसैन्यमद्भुतं यदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजाः

त्या दुष्ट रुक्मीला कृष्णाने वस्त्राने बांधले, त्याची दाढी आणि केस कापले आणि त्याचा चेहरा विद्रूप केला. तेवढ्यात यादव वीरांनी शत्रूंच्या सैन्याचा पराभव केला, जसे हत्ती कमळाच्या तळ्यात धुडगूस घालतात.