श्रीमद्भागवतपुराणम्

तद्वाक्यं तु समाकर्ण्य गन्तुकामः पिताब्रवीत् । किंकर्तव्यं वने तात तत्त्वं वद सविस्तरम्

ती वचनं ऐकून, वडील निघायच्या तयारीत असताना म्हणाले, "माझ्या मुला, या जंगलात काय करावं हे मला सविस्तर सांग."

अन्धकूपे स्नेहपाशे बद्धः पंगुरहं शठः । कर्मणा पतितो नूनं मामुद्धर दयानिधे

माझ्या मनात मायेच्या ओढीने मी काळोख्या खड्ड्यात अडकून पडलो आहे, मी अपंग, कपटी आणि वाईट कर्मांमुळे खाली घसरलो आहे—दया करणाऱ्यांनो, मला वर उचल.

(वसंततिलका) देहेऽस्थिमांसरुधिरेऽभिमतिं त्यज त्वं जायासुतादिषु सदा ममतां विमुञ्च । पश्यानिशं जगदिदं क्षणभंगनिष्ठं वैराग्यरागरसिको भव भक्तिनिष्ठः

हे शरीर हाड, मांस आणि रक्ताने बनलेलं आहे, त्याच्याशी असलेली आसक्ती सोड. बायको, मुलं आणि इतरांवरची माया कायमची टाकून दे. हे जग क्षणभंगुर आणि नाशवंत आहे, हे नेहमी लक्षात ठेव. विरक्ती आणि भक्ती यात मन लाव.

धर्म भजस्व सततं त्यज लोकधर्मान् सेवस्व साधुपुरुषान् ‍जहि कामतृष्णाम् । अन्यस्य दोषगुणचिन्तनमाशु मुक्त्वा सेवाकथारसमहो नितरां पिब त्वम्

नेहमी खरी धर्माची सेवा कर, लोकधर्म सोडून दे, साधू पुरुषांची सेवा कर आणि इच्छा व तृष्णा सोड. दुसऱ्यांचे दोष किंवा गुण यांचा विचार पटकन सोड आणि सेवा व कथा यांच्या अमृतरसाचा मनापासून आस्वाद घे.

एवं सुतोक्तिवशतोऽपि गृहं विहाय यातो वनं स्थिरमतिर्गतषष्टिवर्षः । युक्तो हरेरनुदिनं परिचर्ययासौ श्रीकृष्णमाप नियतं दशमस्य पाठात्

मुलाच्या सांगण्यावरून, वडीलांनी घर सोडलं, स्थिर मनाने साठाव्या वर्षी जंगलात गेले. तिथे रोज श्रीहरीची सेवा करत, दहाव्या स्कंधाचं पठण करून, त्यांनी श्रीकृष्णप्राप्ती केली.

  देवोद्यानश्रिया जुष्टं अध्यास्ते स्म त्रिपिष्टपम् ।  महेन्द्रभवनं साक्षात् निर्मितं विश्वकर्मणा ।  त्रैलोक्यलक्ष्म्यायतनं अध्युवासाखिलर्द्धिमत्

तो देवांच्या बागांनी शोभलेल्या, विश्वकर्म्याने बांधलेल्या, इंद्राच्या राजवाड्यात राहू लागला. तिथे तीनही लोकांचा ऐश्वर्य आणि सर्व संपत्ती त्याच्यासोबत होती.

  विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जितः

तो विद्या, संपत्ती आणि उच्च जन्माने समृद्ध होता, पण त्याला अहंकार किंवा गर्व नव्हता.

श्रीमद्‌भागवतमाहात्म्यम् - पंचमोऽध्यायः धुन्धुकारिणो दुर्मृत्युनिमित्तक प्रेतत्वप्राप्तिवर्णनं ततो गोकर्णानुग्रहेणोद्धारश्च सूत उवाच - (अनुष्टुप्) पितरि उपरते तेन जननी ताडिता भृशम् । क्व वित्तं तिष्ठति ब्रूहि हनिष्ये लत्तया न चेत्

वडील गेल्यावर, धुंधुकारीने आईला फार मारहाण केली—'सांग, धन कुठे आहे? नाहीतर या काठीने तुला ठार मारीन!'

इति तद्वाक्य संत्रासात् जनन्या पुत्रदुःखतः । कूपे पातः कृतो रात्रौ तेन सा निधनं गता

त्या वचनांनी घाबरून आणि मुलाच्या दुःखाने आईने रात्री विहिरीत उडी मारली आणि तिथेच तिचा अंत झाला.

गोकर्णः तीर्थयात्रार्थं निर्गतो योगसंस्थितः । न दुःखं न सुखं तस्य न वैरी नापि बान्धवः

गोकर्ण योगात स्थित राहून तीर्थयात्रेला निघून गेला. त्याला ना दुःख, ना सुख, ना शत्रू, ना मित्र असं काहीच नव्हतं.

धुन्धुकारी गृहेऽतिष्ठत् पंचपण्यवधूवृतः । अत्युग्रकर्मकर्ता च तत् पोषणविमूढधीः

धुंधुकारी घरातच राहिला, पाच वेश्यांमध्ये वेढला गेला, फारच क्रूर कृत्ये करू लागला आणि त्यांच्या पोषणातच त्याचा बुद्धी गुंतून गेला.

एकदा कुलटास्तास्तु भूषणान्यभिलिप्सवः । तदर्थं निर्गतो गेहात् कामान्धो मृत्युमस्मरन्

एके दिवशी त्या वेश्यांना दागिने हवे होते, म्हणून तो कामाच्या मोहाने अंध झाला आणि मृत्यूचं भान न ठेवता त्यासाठी घराबाहेर पडला.

यतस्ततश्च संहृत्य वित्तं वेश्म पुनर्गतः । ताभ्योऽयच्छत् सुवस्त्राणि भूषणानि कियन्ति च

इकडून तिकडून धन गोळा करून, तो पुन्हा घरी आला आणि त्या स्त्रियांना सुंदर वस्त्रं, दागिने आणि इतर वस्तू दिल्या.

बहुवित्तचयं दृष्ट्वा रात्रौ नार्यो व्यचारयन् । चौर्यं करोत्यसौ नित्यं अतो राजा ग्रहीष्यति

त्याच्याकडे खूप धन साठलेलं पाहून त्या स्त्रिया रात्री म्हणाल्या, 'हा रोज चोरी करतो, म्हणून राजा याला पकडेल.'

वित्तं हृत्वा पुनश्चैनं मारयिष्यति निश्चितम् । अतोऽर्थगुप्तये गूढं अस्माभिः किं न हन्यते

'राजा धन घेऊन नक्कीच याला मारेल; म्हणून आपलं धन वाचवण्यासाठी आपणच गुपचूप याला का मारू नये?'

निहत्यैनं गृहीत्वार्थं यास्यामो यत्र कुत्रचित् । इति ता निश्चयं कृत्वा सुप्तं सम्बद्ध्य रश्मिभिः

असं ठरवून, त्या स्त्रियांनी त्याला झोपेत असताना दोऱ्यांनी बांधलं, ठार मारलं आणि धन घेऊन कुठेतरी निघून गेल्या.

पाशं कण्ठे निधायास्य तन्मृत्युं उपचक्रमुः । त्वरितं न ममारासौ चिन्तायुक्ताः तदाभवन्

त्याच्या गळ्यात दोर टाकून त्याचा जीव घेण्याचा प्रयत्न केला; पण तो पटकन मरत नव्हता, त्यामुळे त्या घाबरल्या.

तप्तांगारसमूहांश्च तन्मुखे हि विचिक्षिपुः । अग्निज्वालातिदुःखेन व्याकुलो निधनं गतः

त्यांनी त्याच्या तोंडात जळते कोळसे टाकले; त्या प्रचंड वेदनेने तो छळला गेला आणि शेवटी मरण पावला.

तं देहं मुमुचुर्गर्ते प्रायः साहसिकाः स्त्रियः । न ज्ञातं तद्‌रहस्यं तु केनापीदं तथैव च

त्या बेफिकीर स्त्रियांनी त्याचं शरीर एका खड्ड्यात टाकून दिलं; हे गुपित कुणालाही कळलं नाही.

लोकैः पृष्ट्वा वदन्ति स्म दूरं यातः प्रियो हि नः । आगमिष्यति वर्षेऽस्मिन् वित्तलोभविकर्षितः

लोकांनी विचारलं की, 'तो आपल्याला फार प्रिय आहे, तो दूर गेला आहे; या वर्षी धनाच्या लोभाने तो परत येईल.' असं त्या म्हणायच्या.

स्त्रीणां नैव तु विश्वासं दुष्टानां कारयेत् बुधः । विश्वासे यः स्थितो मूढः स दुःखैः परिभूयते

शहाण्या माणसाने वाईट स्त्रियांवर कधीच विश्वास ठेवू नये; जो मूर्ख त्यांच्यावर विसंबतो, तो दुःखांनी भरून जातो.

सुधामयं वचो यासां कामिनां रसवर्धनम् । हृदयं क्षुरधाराभं प्रियः को नाम योषिताम्

कामुक स्त्रियांची बोलणी मधासारखी गोड वाटतात, मनाला आनंद देतात; पण त्यांचं हृदय धारदार सुर्‍यासारखं असतं—पुरुषांपैकी कोण खरोखर त्यांना प्रिय असतो?

संहृत्य वित्तं ता याताः कुलटा बहुभर्तृकाः । धुम्धुकारी बभूवाथ महान् प्रेतः कुकर्मतः

त्यांनी त्याचं धन घेऊन, त्या अनेक पुरुषांसोबत राहणाऱ्या स्त्रिया निघून गेल्या; मग धुंधुकारी वाईट कर्मामुळे मोठा भूत झाला.

वात्यारूपधरो नित्यं धावन् दशदिशो‍न्तरम् । शीतातप परिक्लिष्टो निराहारः पिपासितः

तो वाऱ्यासारखा रूप घेऊन, नेहमी दहा दिशांना धावत राहिला; थंडी-उष्णतेने त्रस्त, उपाशी आणि तहानलेला.

न लेभे शरणं क्वापि हा दैवेति मुहुर्वदन् । कियत्कालेन गोकर्णो मृतं लोकादबुध्यत

त्याला कुठेच आसरा मिळाला नाही; तो पुन्हा पुन्हा 'हाय दैवा!' असं ओरडत राहिला. काही काळाने, गोकरणाला त्याच्या मृत्यूची बातमी समजली.

अनाथं तं विदित्वैव गयाश्राद्धं अचीकरत् । यस्मिन् तीर्थे तु संयाति तत्र श्राद्धं अवर्तयत्

तो अनाथ आहे हे कळताच, गोकरणाने त्याचं गया श्राद्ध केलं; ज्या तीर्थस्थळी तो गेला, तिथेही त्याने श्राद्ध केलं.

एवं भ्रमन् स गोकर्णः स्वपुरं समुपेयिवान् । रात्रौ गृहांगणे स्वप्तुं आगतोऽलक्षितः परैः

अशा प्रकारे फिरत फिरत गोकरण आपल्या गावात परत आला; रात्री, इतरांना न कळता, तो आपल्या घराच्या अंगणात झोपायला आला.

तत्र सुप्तं स विज्ञाय धुन्धुकारी स्वबान्धवम् । निशीथे दर्शयामास महारौद्रतरं वपुः

तिथे गोकरण झोपलेला पाहून, धुंधुकारीने मध्यरात्री आपलं अत्यंत भीषण रूप दाखवलं.

सकृन्मेषः सकृद्धस्ती सकृच्च महिषोऽभवत् । सकृदिन्द्र सकृच्चाग्निः पुनश्च पुरुषोऽभवत्

कधी तो मेंढा, कधी हत्ती, कधी म्हैस, कधी इंद्र, कधी अग्नी, आणि पुन्हा एकदा मनुष्य झाला—प्रत्येक रूप एकदाच घेतलं.