श्रीमद्भागवतपुराणम्

यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया। सर्वं नो ब्रूह्यगुह्यं चेत्किं कार्यं करवाम ते

तू इतक्या अडचणी पार करून, ज्या इच्छेने इथे आलास, ते सर्व मला सांग. काही गुप्त सांगायचं असेल, किंवा माझ्याकडून काही हवं असेल, तर तेही सांग.

एवं सम्पृष्टसम्प्रश्नो ब्राह्मणः परमेष्ठिना। लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत्

अशा प्रकारे परमेश्वराने आदराने विचारल्यावर, त्या ब्राह्मणाने लीला म्हणून देह धारण केलेल्या कृष्णाला सर्व काही सांगितलं.

श्रीरुक्मिण्युवाच। श्रुत्वा गुणान्भुवनसुन्दर शृण्वतां ते। निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम्। रूपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं। त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे

रुक्मिणी म्हणाली: हे सर्व लोकांमध्ये सुंदर असलेले, तुझ्या गुणांची कथा मी ऐकली आणि ती ऐकताना माझ्या कानातून मनात शिरली. तुझे रूप डोळ्यांनी पाहिल्यावर, जे पाहणाऱ्यांसाठी सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे, माझे मन लाज न ठेवता तुझ्यातच गुंतले आहे, हे अच्युत.

का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूप। विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम्। धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या। काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम्

हे मुकुंदा, उत्तम घरातील, सद्गुणी आणि विवेक असलेली कोणती कन्या तुझ्यासारख्या कुळ, स्वभाव, रूप, विद्या, वय, संपत्ती आणि कीर्तीमध्ये तुल्य असलेल्या, सर्व लोकांच्या मनाला आनंद देणाऱ्या नरसिंहा, तुला नवऱ्याकरता निवडणार नाही?

तन्मे भवान्खलु वृतः पतिरङ्ग जायाम्। आत्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि। मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद्। गोमायुवन्मृगपतेर्बलिमम्बुजाक्ष

म्हणूनच, हे प्रभो, मी तुलाच माझ्या पती म्हणून निवडले आहे; मी स्वतःला तुला अर्पण केले आहे, कृपा करून मला पत्नीरूपाने स्वीकार. हे कमळनयन, वीराचा वाटा जसा सिंहासाठी असतो, तसा चेदिराज जसा कोल्हा आहे, त्याने माझ्यावर हक्क गाजवू नये.

पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र। गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान्परेशः। आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं। गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये

जर मी देव, ब्राह्मण, गुरु यांची सेवा, दान, यज्ञ, व्रत, पूजा यांद्वारे भगवंत, सर्वश्रेष्ठ प्रभू, गदाचा मोठा भाऊ यांना प्रसन्न केले असेल, तर त्यांनीच येऊन माझा हात धरावा; दमघोषाचा मुलगा किंवा इतर कुणी नाही.

श्वो भाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान्। गुप्तः समेत्य पृतनापतिभिः परीतः। निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्र बलं प्रसह्य। मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम्

हे अजित, उद्या जेव्हा तू विदर्भात लग्नासाठी येशील, गुप्तपणे आणि तुझ्या सेनापतींसह, तेव्हा चेदि आणि मगध यांच्या सैन्याचा पराभव करून, राक्षसपद्धतीने, मला, ज्याची कन्यादानाची अट म्हणजे पराक्रम, तुझ्या बळावर जिंकून ने.

अन्तःपुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून्। त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम्। पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवयात्रा। यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात्

तू विचार करत असशील की मी अंतःपुरात राहणारी आणि नातेवाईकांनी राखलेली, तुला कशी मिळू शकते, तर मी उपाय सांगते: लग्नाच्या आदल्या दिवशी मोठी कुलदेवीची यात्रा असते, त्यावेळी नववधू गिरिजेची पूजा करण्यासाठी बाहेर जाते.

यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजःस्नपनं महान्तो। वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्यै। यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं। जह्यामसून्व्रतकृशान्शतजन्मभिः स्यात्

ज्यांच्या चरणकमळांच्या धुळीत स्नान करण्याची इच्छा मोठमोठे लोक करतात, जसे उमापती स्वतःचे अज्ञान दूर करण्यासाठी करतो, हे कमळनयन, जर मला तुझी कृपा मिळाली नाही, तर शंभर जन्म व्रतांनी कृश झालेल्या या देहाचा त्याग करावा.

ब्राह्मण उवाच। इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मया हृताः। विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम्

ब्राह्मण म्हणाला: अशा प्रकारे मी यदुकुळजातीच्या कन्येचे हे गुप्त संदेश घेऊन आलो आहे. आता काय करावे हे नीट विचार करा आणि मग योग्य ते करा.

अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः 10.53 श्रीशुक उवाच। वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः। प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निदमब्रवीत्

शुकदेव म्हणतात: विदर्भराजकन्येचा संदेश ऐकून, यादवांचा पुत्र त्या ब्राह्मणाचा हात हातात घेऊन हसत म्हणाला.

श्रीभगवानुवाच। तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि। वेदाहम्रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारितः

श्रीभगवान म्हणाले: मी देखील तिच्या विचारात इतका गुंतलो आहे की रात्रभर झोप येत नाही. मला माहिती आहे की रुक्मिणीचे माझ्याशी लग्न तिच्या भावाच्या वैरामुळे थांबवले गेले.

तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान्मृधे। मत्परामनवद्याङ्गी मेधसोऽग्निशिखामिव

मी तिला, जी माझ्यावर प्रेम करते आणि दोषरहित आहे, राजांच्या सभेतून युद्धात जिंकून, अग्निशिखेसारखी येथे आणीन.

श्रीशुक उवाच। उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः। रथः संयुज्यतामाशु दारुकेत्याह सारथिम्

शुकदेव म्हणतात: रुक्मिणीच्या विवाहाचा शुभमुहूर्त कळताच, मधुसूदनाने आपल्या सारथ्याला, 'दारुक, लवकर रथ तयार कर,' असे सांगितले.

स चाश्वैः शैब्यसुग्रीव मेघपुष्पबलाहकैः। युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः

त्याने शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प आणि बलाहक या घोड्यांनी जोडलेला रथ आणला आणि हात जोडून समोर उभा राहिला.

आरुह्य स्यन्दनं शौरिर्द्विजमारोप्य तूर्णगैः। आनर्तादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयैः

शौरिने रथावर चढून, त्या ब्राह्मणाला बसवले आणि वेगवान घोड्यांनी एका रात्रीत आनर्तातून विदर्भात पोहोचला.

राजा स कुण्डिनपतिः पुत्रस्नेहवशानुगः। शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन्कर्माण्यकारयत्

कुंडिनराजाने आपल्या मुलावर असलेल्या प्रेमामुळे, आपल्या कन्येचे लग्न शिशुपालाशी लावण्याची तयारी सुरू केली.

पुरं सम्मृष्टसंसिक्त मार्गरथ्याचतुष्पथम्। चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणैः समलङ्कृतम्

शहरातील रस्ते, गल्ल्या, चौक स्वच्छ धुतले आणि रंगीबेरंगी ध्वज, पताका, तोरणांनी सुंदरपणे सजवले होते.

स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितैः। जुष्टं स्त्रीपुरुषैः श्रीमद् गृहैरगुरुधूपितैः

तेथे पुरुष आणि स्त्रिया स्वच्छ वस्त्रांनी, फुलांच्या माळा, सुवासिक हार आणि दागिन्यांनी सजलेले होते; घरेही श्रीमंतीने आणि अगरूच्या धुराने सुगंधित केली होती.

पितॄन्देवान्समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृप। भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम्

राजाने पूर्वज, देवता आणि ब्राह्मणांची विधिपूर्वक पूजा केली, त्यांना योग्य रीतीने जेवू घातले आणि मंगलकार्ये म्हणवली.

सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम्। आहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः

ती सुंदर कन्या, अंघोळ करून ताजीतवानी, शुभकार्याच्या तयारीनं सजली होती. ती उत्तम वस्त्रं घालून, सुंदर दागिन्यांनी नटली होती.

चक्रुः सामर्ग्यजुर्मन्त्रैर्वध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः। पुरोहितोऽथर्वविद्वै जुहाव ग्रहशान्तये

श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी साम, ऋग्वेद आणि यजुर्वेदातील मंत्रांनी वधूचं रक्षण करण्यासाठी विधी केले. मुख्य पुरोहित, जो अथर्ववेद जाणणारा होता, त्यानं ग्रहशांतीसाठी हवन केलं.

हिरण्यरूप्य वासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान्। प्रादाद्धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वरः

विधी जाणणाऱ्या राजानं ब्राह्मणांना सोनं, चांदी, वस्त्रं, गूळमिश्रित तीळ आणि गायी दिल्या.

एवं चेदिपती राजा दमघोषः सुताय वै। कारयामास मन्त्रज्ञैः सर्वमभ्युदयोचितम्

चेदिराज दमघोषानं मंत्रज्ञ लोकांना घेऊन आपल्या मुलाच्या कल्याणासाठी आवश्यक ती सर्व तयारी केली.

मदच्युद्भिर्गजानीकैः स्यन्दनैर्हेममालिभिः। पत्त्यश्वसङ्कुलैः सैन्यैः परीतः कुण्डिनं ययौ

मदाने उन्मत्त हत्ती, सोन्यानं मढवलेले रथ, आणि पायदळ व घोड्यांनी भरलेली सेना घेऊन तो कुंडिनाकडे निघाला.

तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च। निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने

विदर्भराजानं त्याला भेटून आदरानं सत्कार केला आणि आनंदानं तयार केलेल्या निवासस्थानी त्याची सोय केली.

तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्त्रो विदूरथः। आजग्मुश्चैद्यपक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः

शाल्व, जरासंध, दंतवक्त्र, विदुरथ आणि चेदि, पौंड्र देशातील हजारो मित्रराजे तिथे आले.

कृष्णरामद्विषो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम्। यद्यागत्य हरेत्कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृतः

कृष्ण आणि रामाचे शत्रू, चेदिराजाच्या मुलासाठी कन्या मिळवण्याच्या निर्धारानं जमले होते. कृष्ण यदुवंशीयांसह तिला न्यायला आला, तर लढायचं ठरवलं होतं.

योत्स्यामः संहतास्तेन इति निश्चितमानसाः। आजग्मुर्भूभुजः सर्वे समग्रबलवाहनाः

सर्व राजे आपापल्या संपूर्ण सैन्यासह एकत्र आले. त्यांच्या मनात त्याच्याशी लढण्याचा ठाम निर्धार होता.