श्रीमद्भागवतपुराणम्

श्रीराजोवाच। भगवान्भीष्मकसुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम्। राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम्

राजा म्हणाला: भगवंतांनी भीष्मकाची सुंदरमुखी कन्या रुक्मिणी हिला राक्षस पद्धतीने विवाह केला, असे ऐकले आहे.

भगवन्श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजसः। यथा मागधशाल्वादीन्जित्वा कन्यामुपाहरत्

भगवंत, मला कृष्णाच्या अमाप तेजाबद्दल ऐकायचं आहे. त्याने जरासंध, शाल्व आणि इतरांना जिंकून ती कन्या कशी वधू म्हणून आणली, हे मला सांग.

ब्रह्मन्कृष्णकथाः पुण्या माध्वीर्लोकमलापहाः। को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुतज्ञो नित्यनूतनाः

ब्रह्मन्, कृष्णाच्या पवित्र कथा मधासारख्या गोड, जगातील सगळ्या अशुद्धता दूर करणाऱ्या, नेहमी ताज्या वाटणाऱ्या आहेत. त्या ऐकून ज्यांना खूप वेळा ऐकल्या आहेत, त्यांनाही कधीच कंटाळा येत नाही; मग इतरांची काय कथा!

श्रीबादरायणिरुवाच। राजासीद्भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान्। तस्य पञ्चाभवन्पुत्राः कन्यैका च वरानना

श्रीबादरायण म्हणाले: विदर्भाचा राजा भीष्मक नावाचा एक मोठा राजा होता. त्याला पाच मुले आणि एक अतिशय सुंदर मुलगी होती.

रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तरः। रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषा स्वसा सती

त्याचा मोठा मुलगा रुक्मी, त्यानंतर रुक्मरथ, मग रुक्मबाहू, रुक्मकेश आणि रुक्ममाळी हे होते. त्यांची सती आणि गुणी बहीण म्हणजेच रुक्मिणी.

सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रियः। गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सदृशं पतिम्

रुक्मिणीच्या घरी आलेल्या लोकांकडून मुकुंदाच्या रूप, शौर्य, गुण आणि कीर्तीचे वर्णन ऐकून तिने त्याला स्वतःसाठी योग्य वर मानले.

तां बुद्धिलक्षणौदार्य रूपशीलगुणाश्रयाम्। कृष्णश्च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे

कृष्णाने तिच्या बुद्धी, सौंदर्य, उदारता आणि गुण पाहून, ती आपल्यासाठी योग्य पत्नी आहे असं ठरवलं.

बन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप। ततो निवार्य कृष्णद्विड्रुक्मी चैद्यममन्यत

रुक्मिणीचे नातेवाईक तिला कृष्णाला द्यावं असं इच्छित होते, पण कृष्णाचा द्वेष करणारा तिचा भाऊ रुक्मी याने ते थांबवलं आणि शिशुपालाला तिच्यासाठी निवडलं.

तदवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम्। विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित्कृष्णाय प्राहिणोद्द्रुतम्

हे कळताच, विदर्भाची काळ्या डोळ्यांची राजकन्या रुक्मिणी फारच दुःखी झाली. तिने विचारपूर्वक एक विश्वासू ब्राह्मण कृष्णाकडे पटकन पाठवला.

द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारैः प्रवेशितः। अपश्यदाद्यं पुरुषमासीनं काञ्चनासने

तो ब्राह्मण द्वारका नगरीत पोहोचला. दारवानांनी त्याला आत नेलं आणि त्याने सुवर्णासनावर बसलेल्या परमेश्वराला पाहिलं.

दृष्ट्वा ब्रह्मण्यदेवस्तमवरुह्य निजासनात्। उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकसः

ब्राह्मणाला पाहताच भक्तांचा देव स्वतःच्या आसनावरून उठला, त्याला बसवलं आणि देवांनी जसं स्वतःचं स्वागत केलं असतं, तसं त्याचं आदराने स्वागत केलं.

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गतिः। पाणिनाभिमृशन्पादावव्यग्रस्तमपृच्छत

ब्राह्मणाने जेवून विश्रांती घेतल्यावर, सज्जनांचा आधार असलेल्या कृष्णाने त्याच्याजवळ जाऊन, हाताने त्याचे पाय स्पर्श करून, काळजीपूर्वक त्याची विचारपूस केली.

कच्चिद्द्विजवरश्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसम्मतः। वर्तते नातिकृच्छ्रेण सन्तुष्टमनसः सदा

ब्राह्मणश्रेष्ठ, वडिलधाऱ्यांनी मान्य केलेला तुझा धर्म सुखाने चालतो ना? आणि तुझे मन नेहमी समाधानी आहे ना?

सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित्। अहीयमानः स्वद्धर्मात्स ह्यस्याखिलकामधुक्

जो ब्राह्मण मिळेल त्यात समाधान मानतो आणि आपल्या धर्मात कायम राहतो, तो सर्व इच्छांची पूर्तता करणारा होतो.

असन्तुष्टोऽसकृल्लोकानाप्नोत्यपि सुरेश्वरः। अकिञ्चनोऽपि सन्तुष्टः शेते सर्वाङ्गविज्वरः

जो असमाधानी असतो, तो देवांचा राजा असला तरीही वारंवार या जगात फिरत राहतो; पण जो काहीही नसतानाही समाधानी असतो, तो सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन शांत झोपतो.

विप्रान्स्वलाभसन्तुष्टान्साधून्भूतसुहृत्तमान्। निरहङ्कारिणः शान्तान्नमस्ये शिरसा सकृत्

जे ब्राह्मण मिळालेल्यात समाधान मानतात, सज्जन आहेत, सर्व प्राण्यांचे हितचिंतक, अहंकाररहित आणि शांत आहेत, त्यांना मी एकदाच डोकं टेकवतो.

कच्चिद्वः कुशलं ब्रह्मन्राजतो यस्य हि प्रजाः। सुखं वसन्ति विषये पाल्यमानाः स मे प्रियः

ब्रह्मन्, तुमचं सगळं कुशल आहे ना? जो राजा आपल्या प्रजेला सुखाने ठेवतो, तो मला अत्यंत प्रिय आहे.

यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया। सर्वं नो ब्रूह्यगुह्यं चेत्किं कार्यं करवाम ते

तू इतक्या अडचणी पार करून, ज्या इच्छेने इथे आलास, ते सर्व मला सांग. काही गुप्त सांगायचं असेल, किंवा माझ्याकडून काही हवं असेल, तर तेही सांग.

एवं सम्पृष्टसम्प्रश्नो ब्राह्मणः परमेष्ठिना। लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत्

अशा प्रकारे परमेश्वराने आदराने विचारल्यावर, त्या ब्राह्मणाने लीला म्हणून देह धारण केलेल्या कृष्णाला सर्व काही सांगितलं.

श्रीरुक्मिण्युवाच। श्रुत्वा गुणान्भुवनसुन्दर शृण्वतां ते। निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम्। रूपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं। त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे

रुक्मिणी म्हणाली: हे सर्व लोकांमध्ये सुंदर असलेले, तुझ्या गुणांची कथा मी ऐकली आणि ती ऐकताना माझ्या कानातून मनात शिरली. तुझे रूप डोळ्यांनी पाहिल्यावर, जे पाहणाऱ्यांसाठी सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे, माझे मन लाज न ठेवता तुझ्यातच गुंतले आहे, हे अच्युत.

का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूप। विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम्। धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या। काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम्

हे मुकुंदा, उत्तम घरातील, सद्गुणी आणि विवेक असलेली कोणती कन्या तुझ्यासारख्या कुळ, स्वभाव, रूप, विद्या, वय, संपत्ती आणि कीर्तीमध्ये तुल्य असलेल्या, सर्व लोकांच्या मनाला आनंद देणाऱ्या नरसिंहा, तुला नवऱ्याकरता निवडणार नाही?

तन्मे भवान्खलु वृतः पतिरङ्ग जायाम्। आत्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि। मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद्। गोमायुवन्मृगपतेर्बलिमम्बुजाक्ष

म्हणूनच, हे प्रभो, मी तुलाच माझ्या पती म्हणून निवडले आहे; मी स्वतःला तुला अर्पण केले आहे, कृपा करून मला पत्नीरूपाने स्वीकार. हे कमळनयन, वीराचा वाटा जसा सिंहासाठी असतो, तसा चेदिराज जसा कोल्हा आहे, त्याने माझ्यावर हक्क गाजवू नये.

पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र। गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान्परेशः। आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं। गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये

जर मी देव, ब्राह्मण, गुरु यांची सेवा, दान, यज्ञ, व्रत, पूजा यांद्वारे भगवंत, सर्वश्रेष्ठ प्रभू, गदाचा मोठा भाऊ यांना प्रसन्न केले असेल, तर त्यांनीच येऊन माझा हात धरावा; दमघोषाचा मुलगा किंवा इतर कुणी नाही.

श्वो भाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान्। गुप्तः समेत्य पृतनापतिभिः परीतः। निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्र बलं प्रसह्य। मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम्

हे अजित, उद्या जेव्हा तू विदर्भात लग्नासाठी येशील, गुप्तपणे आणि तुझ्या सेनापतींसह, तेव्हा चेदि आणि मगध यांच्या सैन्याचा पराभव करून, राक्षसपद्धतीने, मला, ज्याची कन्यादानाची अट म्हणजे पराक्रम, तुझ्या बळावर जिंकून ने.

अन्तःपुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून्। त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम्। पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवयात्रा। यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात्

तू विचार करत असशील की मी अंतःपुरात राहणारी आणि नातेवाईकांनी राखलेली, तुला कशी मिळू शकते, तर मी उपाय सांगते: लग्नाच्या आदल्या दिवशी मोठी कुलदेवीची यात्रा असते, त्यावेळी नववधू गिरिजेची पूजा करण्यासाठी बाहेर जाते.

यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजःस्नपनं महान्तो। वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्यै। यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं। जह्यामसून्व्रतकृशान्शतजन्मभिः स्यात्

ज्यांच्या चरणकमळांच्या धुळीत स्नान करण्याची इच्छा मोठमोठे लोक करतात, जसे उमापती स्वतःचे अज्ञान दूर करण्यासाठी करतो, हे कमळनयन, जर मला तुझी कृपा मिळाली नाही, तर शंभर जन्म व्रतांनी कृश झालेल्या या देहाचा त्याग करावा.

ब्राह्मण उवाच। इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मया हृताः। विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम्

ब्राह्मण म्हणाला: अशा प्रकारे मी यदुकुळजातीच्या कन्येचे हे गुप्त संदेश घेऊन आलो आहे. आता काय करावे हे नीट विचार करा आणि मग योग्य ते करा.

अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः 10.53 श्रीशुक उवाच। वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः। प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निदमब्रवीत्

शुकदेव म्हणतात: विदर्भराजकन्येचा संदेश ऐकून, यादवांचा पुत्र त्या ब्राह्मणाचा हात हातात घेऊन हसत म्हणाला.

श्रीभगवानुवाच। तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि। वेदाहम्रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारितः

श्रीभगवान म्हणाले: मी देखील तिच्या विचारात इतका गुंतलो आहे की रात्रभर झोप येत नाही. मला माहिती आहे की रुक्मिणीचे माझ्याशी लग्न तिच्या भावाच्या वैरामुळे थांबवले गेले.