श्रीमद्भागवतपुराणम्

मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या हि उपद्रुताः । पाखण्डनिरताः संतो विरक्ताः सपरिग्रहाः

लोक मंद, मंदबुद्धीचे, दुर्दैवी आणि त्रस्त झाले आहेत. सज्जन फार थोडे, पाखंडात रमलेले, आणि विरक्तही संसार करत आहेत.

तरुणीप्रभुता गेहे श्यालको बुद्धिदायकः । कन्याविक्रयिणो लोभाद् दंपतीनां च कल्कनम्

घरात तरुणींचं वर्चस्व असतं, मेहुणा सल्ला देतो, लोभामुळे कन्या विकल्या जातात आणि नवरा-बायकोमध्ये भांडणं होतात.

आश्रमा यवनै रुद्धाः तीर्थानि सरितस्तथा । देवतायतनान्यत्र दुष्टैः नष्टानि भूरिशः

आश्रम यवनांनी अडवले आहेत, पवित्र नद्या आणि तीर्थसुद्धा तसेच; अनेक देवालयं दुष्टांनी उद्ध्वस्त केली आहेत.

न योगी नैव सिद्धो वा न ज्ञानी सत्क्रियो नरः । कलिदावानलेनाद्य साधनं भस्मतां गतम्

ना योगी उरले, ना सिद्ध, ना ज्ञानी, ना चांगल्या वर्तनाचा माणूस; कलियुगाच्या दावानळात सर्व साधना भस्मसात झाल्या आहेत.

अट्टशूला जनपदाः शिवशूला द्विजातयः । कामिन्यः केशशूलिन्यः संभवन्ति कलौ इह

गावे दरोडेखोरांनी त्रस्त आहेत, द्विजांना शंकराच्या त्रिशूळाचा मार बसतो, आणि स्त्रिया केस विस्कटून कामुक बनतात या कलियुगात.

एवं पश्यन् कलेर्दोषान् पर्यटन् अवनीं अहम् । यामुनं तटमापन्नो यत्र लीला हरेरभूत्

कलियुगातील दोष पाहून मी संपूर्ण पृथ्वीवर फिरत होतो. मग मी यमुनाच्या काठी आलो, जिथे श्रीहरिच्या लीला घडल्या होत्या.

तत्राश्चर्यं मया दृष्टं श्रूयतां तन्मुनीश्वराः । एका तु तरुणी तत्र निषण्णा खिन्नमानसा

तेथे मला एक अद्भुत दृश्य दिसले, हे महान ऋषींनो, ऐका—एक तरुणी तिथे बसली होती, तिचे मन थकलेले आणि दुःखी होते.

वृद्धौ द्वौ पतितौ पार्श्वे निःश्वसन्तौ अचेतनौ । शुश्रूषन्ती प्रबोधन्ती रुदती च तयोः पुरः

तिच्या शेजारी दोन वृद्ध पुरुष पडलेले होते, श्वास घेत होते पण शुद्धीवर नव्हते. ती त्यांची सेवा करत होती, त्यांना जागवण्याचा प्रयत्न करत होती आणि त्यांच्या समोर रडत होती.

दशदिक्षु निरीक्षन्ती रक्षितारं निजं वपुः । वीज्यमाना शतस्त्रीभिः बोध्यमाना मुहुर्मुहुः

ती दहा दिशांना पाहत होती, आपला रक्षक कुठे आहे हे शोधत होती. तिच्या आसपास शंभरांहून अधिक स्त्रिया तिचे पंखा करून, तिला पुन्हा पुन्हा जागवण्याचा प्रयत्न करत होत्या.

दृष्ट्वा दुराद् गतः सोऽहं कौतुकेन तदन्तिकम् । मां दृष्ट्वा चोत्थिता बाला विह्वला चाब्रवीद् वचः

हे दृश्य मी दूरून पाहिले आणि कुतूहलाने तिच्याजवळ गेलो. मला पाहताच ती तरुणी घाबरून उठली आणि बोलू लागली.

बालोवाच - भो भोः साधो क्षणं तिष्ठ मच्चिन्तामपि नाशय । दर्शनं तव लोकस्य सर्वथाघहरं परम्

ती मुलगी म्हणाली—'अहो साधो, कृपा करून क्षणभर थांबा आणि माझी चिंता दूर करा. तुमचे दर्शन मिळाले की जगातील सर्व पापे नाहीशी होतात.'

बहुधा तव वाक्येन दुःखशान्तिर्भविष्यति । यदा भाग्यं भवेद् भूरि भवतो दर्शनं तदा

तुमच्या अनेक शब्दांनी माझ्या दुःखाला आराम मिळेल. जेव्हा मोठे भाग्य लाभते, तेव्हाच तुमचे दर्शन होते.

नारद उवाच - कासि त्वं कौ इमौ चेमा नार्यः काः पद्मलोचनाः । वद देवि सविस्तारं स्वस्य दुःखस्य कारणम्

नारद म्हणाले—'तू कोण आहेस? हे दोघे कोण आहेत? आणि या कमळासारख्या डोळ्यांच्या स्त्रिया कोण आहेत? देवी, कृपा करून तुझ्या दुःखाचे कारण सविस्तर सांग.'

बालोवाच - अहं भक्तिरिति ख्याता इमौ मे तनयौ मतौ । ज्ञानवैराग्य नामानौ कालयोगेन जर्जरौ

ती मुलगी म्हणाली—'माझे नाव भक्ती आहे. हे दोघे माझे पुत्र आहेत, ज्ञान आणि वैराग्य नावाचे. काळाच्या प्रभावाने हे आता वृद्ध आणि थकलेले आहेत.'

गङ्‌गाद्या स्मरितश्चेमा मत्सेवार्थं समागताः । तथापि न च मे श्रेयः सेवितायाः सुरैरपि

गंगा आणि इतर या माझ्या सेवेसाठी येथे आल्या आहेत. तरीही, देवतांनीही माझी सेवा केली तरी मला खरे कल्याण मिळाले नाही.

इदानीं श्रुणु मद्वार्तां सचित्तस्त्वं तपोधन । वार्ता मे वितताप्यस्ति तां श्रुत्वा सुखमावह

आता, तपश्चर्येने परिपूर्ण असलेल्या ऋषी, माझी कथा लक्षपूर्वक ऐका. ती सर्वत्र प्रसिद्ध असली तरी ऐकल्यावर तुम्हाला आनंद मिळेल.

उत्पन्ना द्रविडे साहं वृद्धिं कर्नाटके गता । क्वचित् क्वचित् महाराष्ट्रे गुर्जरे जीर्णतां गता

मी द्रविड देशात जन्मले, कर्नाटकात वाढले, आणि काही ठिकाणी महाराष्ट्र व गुर्जर प्रदेशात वृद्ध झाले.

तत्र घोर कलेर्योगात् पाखण्डैः खण्डिताङ्गका । दुर्बलाहं चिरं याता पुत्राभ्यां सह मन्दताम्

तेथे भयंकर कलियुगाच्या प्रभावामुळे पाखंडी लोकांनी मला त्रास दिला आणि मी दुर्बल झाले. बराच काळ मी आणि माझे पुत्र अशक्त अवस्थेत राहिलो.

वृन्दावनं पुनः प्राप्य नवीनेव सुरूपिणी । जाताहं उवती सम्यक् श्रेष्ठरूपा तु सांप्रतम्

पुन्हा वृंदावनात गेल्यावर मी पुन्हा तरुण आणि सुंदर झाले, आणि आता मी उत्तम रूपात आहे.

इमौ तु शयितौ अत्र सुतौ मे क्लिश्यतः श्रमात् । इदं स्थानं परित्यज्य विदेशं गम्यते मया

पण येथे माझे हे दोन पुत्र श्रमाने थकून पडले आहेत. म्हणून हे स्थान सोडून मी दुसऱ्या देशात जाणार आहे.

जरठत्वं समायातौ तेन दुःखेन दुःखिता । साहं तु तरुणी कस्मात् सुतौ वृद्धौ इमौ कुतः

हे दोघे वृद्ध झाले आहेत आणि त्यामुळे मला खूप दुःख झाले आहे. मी तरुण असताना हे माझे पुत्र एवढे वृद्ध का झाले?

त्रयाणां सहचारित्वात् वैपरीत्यं कुतः स्थितम् । घटते जरठा माता तरुणौ तनयौ इति

आम्ही तिघेही कायम एकत्र असताना हे उलटपण कसे घडले? आई वृद्ध आणि मुले तरुण असणे हेच तर नैसर्गिक आहे.

अतः शोचामि चात्मानं विस्मयाविष्टमानसा । वद योगनिधे धीमन् कारणं चात्र किं भवेत्

म्हणून मी स्वतःसाठी दुःखी आहे, आणि माझे मन आश्चर्याने भरले आहे. योगसंपन्न आणि बुद्धिमान ऋषी, येथे याचे कारण काय आहे ते मला सांगा.

नारद उवाच - ज्ञानेनात्मनि पश्यामि सर्वं एतत् तवानघे । न विषादः त्वया कार्यो हरिः शं ते करिष्यति

नारद म्हणाले — हे निष्पापे, ज्ञानाच्या जोरावर मी सर्व काही या आत्म्यात पाहतो. तू दुःखी होऊ नकोस, कारण हरि तुझ्या जीवनात मंगल घडवेल.

सूत उवाच - क्षणमात्रेण तज्ज्ञात्वा वाक्यं ऊचे मुनीश्वरः

सूतम्हणाले — त्या महर्षींनी ते वाक्य क्षणातच ओळखले आणि लगेच बोलायला सुरुवात केली.

नारद उवाच - श्रुणुष्ववहिता बाले योगोऽयं दारुणा कलिः । तेन लुप्तः सदाचारो योगमार्गः तपांसि च

नारद म्हणाले — बाळे, लक्ष देऊन ऐक. हा योग आणि हा कठीण कलियुग यामुळे चांगले वर्तन, योगाचा मार्ग आणि तपश्चर्या सगळेच लुप्त झाले आहेत.

जना अघासुरायन्ते शाठ्यदुष्कर्मकारिणः । इह सन्तो विषीदन्ति प्रहृष्यन्ति हि असाधवः । धत्ते धैर्यं तु यो धीमान् स धीरः पण्डितोऽथवा

लोक आता अघासुरासारखे वागतात, फसवणूक आणि वाईट कृत्ये करतात. येथे सज्जन दुःखी आहेत, तर दुष्ट मात्र आनंदी आहेत. पण जो बुद्धिमान धैर्य ठेवतो, तोच खरा धीरू आणि पंडित आहे.

अस्पृश्यान् अवलोक्येयं शेषभारकरी धरा । वर्षे वर्षे क्रमात् जाता मंगलं नापि दृश्यते

या अस्पृश्यांना पाहून ही पृथ्वी जणू भाराने दबली आहे. वर्षागणिक, हळूहळू, कुठेही शुभ काही दिसत नाही.

न त्वामपि सुतैः साकं कोऽपि पश्यति सांप्रतम् । उपेक्षितानुरागान्धैः जर्जरत्वेन संस्थिता

आता कुणीही तुला आणि तुझ्या मुलांना एकत्र पाहत नाही. आसक्तीने अंध झालेल्यांनी दुर्लक्ष केल्यामुळे तू वृद्धपणात पडली आहेस.