श्रीमद्भागवतपुराणम्

वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्रबन्धवः। मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मजः प्रभो

हे पुरुषसिंह, आम्ही इक्ष्वाकू वंशातील क्षत्रिय आहोत. माझं नाव मुचुकुंद आहे, मी युवनाश्वाचा पुत्र आहे, हे प्रभो.

चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः। शयेऽस्मिन्विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना

खूप दिवस जागरणामुळे मी थकून गेलो होतो, झोपेमुळे माझ्या इंद्रियांना जडपणा आला होता. मी या एकाकी ठिकाणी झोपलो होतो, आणि कुणीतरी मला आत्ता जागं केलं.

सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना। अनन्तरं भवान्श्रीमांल्लक्षितोऽमित्रशासनः

तोही आपल्याच पापामुळे राख झाला असावा. त्यानंतर लगेचच, शत्रूंचा नाश करणारे, तेजस्वी तुम्ही इथे प्रकट झाला आहात.

तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः। हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम्

तुमचं तेज इतकं प्रखर आहे की आम्हाला ते पाहवतही नाही. हे महाभाग, तुम्ही सर्व सजीवांमध्ये मान मिळवण्यास योग्य आहात.

एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान्भूतभावनः। प्रत्याह प्रहसन्वाण्या मेघनादगभीरया

राजाने असे विचारल्यावर, सर्वांचा पालनकर्ता भगवान हसत-हसत, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आवाजात उत्तर देऊ लागले.

श्रीभगवानुवाच। जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रशः। न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि

श्रीभगवान म्हणाले — माझे जन्म, कृत्ये आणि नावे हजारो आहेत. हे मित्रा, ती मोजता येणारी नाहीत, कारण ती अनंत आहेत.

क्वचिद्रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभिः। गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित्

कधी कधी मी महान पुरुषांसोबत पृथ्वीवरील जन्म तपासले आहेत, पण माझे जन्म कधीच गुण, कृत्य किंवा नावांनी मर्यादित होत नाहीत.

कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप। अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः

हे राजन, माझे जन्म आणि कृत्ये तीनही काळात व्यापलेली आहेत. मोठमोठे ऋषी ती कितीही शोधली, तरी त्यांना त्याचा अंत लागत नाही.

तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम। विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये

तरीही, हे मित्रा, मी सध्या घेतलेल्या जन्माबद्दल सांगतो, ऐका. पूर्वी ब्रह्मदेवांनी धर्माचे रक्षण व्हावे म्हणून माझी प्रार्थना केली होती.

भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च। अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभेः। वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम्

पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी आणि असुरांचा नाश करण्यासाठी मी यदुकुळात, अनकदुंदुभी यांच्या घरी अवतरलो. लोक मला वासुदेव, वसुदेवांचा पुत्र म्हणतात.

कालनेमिर्हतः कंसः प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विषः। अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा

कालनेमि, कंस, प्रलंब आणि इतर दुष्टांचा नाश झाला आहे. हा यवनही, हे राजन, तुमच्या तीक्ष्ण दृष्टीने भस्म झाला.

सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागतः। प्रार्थितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सलः

मी या गुहेत तुझ्या कल्याणासाठी आलो आहे. पूर्वी तू माझी खूप प्रार्थना केलीस, आणि मी नेहमी भक्तांवर प्रेम करणारा आहे.

वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान्कामान्ददामि ते। मां प्रसन्नो जनः कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम्

हे राजर्षी, तू हवे ते वर माग. मी तुझे सर्व इच्छित द्यीन. ज्याच्यावर मी प्रसन्न असतो, त्याला पुन्हा कधीही दुःख वाटत नाही.

श्रीशुक उवाच। इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः। ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन्

श्रीशुक म्हणाले — असे ऐकून मुचुकुंद आनंदाने भगवानांना वंदन करून म्हणाला. त्याने नारायणाला ओळखले आणि गर्गमुनींच्या शब्दांची आठवण केली.

श्रीमुचुकुन्द उवाच। विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक्। सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित्पुरुषश्च वञ्चितः

श्रीमुचुकुंद म्हणाला — हे प्रभो, तुझ्या मायेमुळे हा सारा संसार भ्रमित होतो आणि तुला भजत नाही. लोक सुखासाठी, जी शेवटी दुःख देते, घर, स्त्री आणि पुरुष यांच्यात आसक्त होतात आणि फसले जातात.

लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं। कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ। पादारविन्दं न भजत्यसन्मतिर्। गृहान्धकूपे पतितो यथा पशुः

हे पापरहित, माणसाला हा दुर्मिळ मानवी जन्म सहज मिळाला, शरीर निरोगी आहे, काही कष्टही करावे लागले नाहीत; तरीसुद्धा जर चुकीच्या बुद्धीमुळे तो तुझ्या कमळासारख्या पायांची भक्ती करत नाही, तर तो घराच्या काळोख्या विहिरीत पडलेल्या जनावरासारखा होतो.

ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपतेः। मर्त्यात्मबुद्धेः सुतदारकोशभूष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया

अजित, माझा हा काळ व्यर्थ गेला, राजसत्तेच्या गर्वात, संपत्तीच्या माजात, मी स्वतःला नश्वर शरीर मानत राहिलो, मुलं, पत्नी, धन, वस्तू यांच्यात गुंतून, न संपणाऱ्या चिंता करत राहिलो.

कलेवरेऽस्मिन्घटकुड्यसन्निभे। निरूढमानो नरदेव इत्यहम्। वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपैर्। गां पर्यटंस्त्वागणयन्सुदुर्मदः

हे शरीर मातीच्या भांड्यासारखं असताना, मी स्वतःला 'माणसांचा राजा' समजत होतो, रथ, हत्ती, घोडे, पायदळ आणि सेवकांनी वेढलेला, मोठ्या अहंकारात पृथ्वीवर फिरत होतो, कुणालाही काही समजत नव्हतो.

प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम्। त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः

मी मोहात, मोठ्या आवाजात पुढे काय करावं याच विचारात गुंतलो होतो, विषयांच्या लालसेने लोभी झालो होतो; पण तू मात्र कधीच गोंधळात न पडणारा, अचानक मृत्यूसारखा येतोस, जसा साप उंदराच्या बिळाजवळ येतो.

पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन्। मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञितः। स एव कालेन दुरत्ययेन ते। कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञितः

पूर्वी मी सोन्याने मढवलेल्या रथात किंवा बलाढ्य हत्तीवर बसून फिरायचो, 'राजा' म्हणून ओळखला जायचो; पण त्या टळता न येणाऱ्या काळामुळे हेच शरीर शेवटी मल, कीड किंवा राख म्हणून ओळखलं जातं.

निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थः समराजवन्दितः। गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृगः पूरुष ईश नीयते

दिशा जिंकून, पृथ्वीएवढं सामर्थ्य मिळवून, राजसिंहासनावर बसून, इतर राजांकडून सन्मान मिळवूनही, पुरुष घरातील स्त्रियांच्या संगतीत, त्यांच्या क्रीडेसाठी खेळण्यासारखा बनतो.

करोति कर्माणि तपःसुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत्। पुनश्च भूयासमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते

जो माणूस कठोर तप करतो, भोगांचा त्याग करतो, दान करतो, तरी पुन्हा 'मी राजा होऊ' अशी इच्छा धरतो, त्याची तृष्णा वाढतच जाते आणि त्याला कधीच खरा आनंद मिळत नाही.

भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागमः। सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मतिः

हे अच्युत, जेव्हा माणूस या संसारात भटकून मुक्ती मिळवतो, तेव्हा त्याला सज्जनांची संगत मिळते; आणि ज्या क्षणी असा सुसंग मिळतो, त्याच वेळी तुझ्या, सर्वांच्या प्रभूच्या, भक्तीची भावना मनात निर्माण होते.

मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया। यः प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपैः

हे प्रभो, मला असं वाटतं की, तुझ्या कृपेनेच माझ्या मनातून राज्याची आस निघून गेली; ह्या गोष्टीची इच्छा तेच साधू करतात, जे एकटा राहण्यासाठी, अखंड भूमी सोडून, वनात जायचं ठरवतात.

न कामयेऽन्यं तव पादसेवनादकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो। आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम्

हे प्रभो, तुझ्या पायांची सेवा सोडून मला दुसरं काहीच नको, कारण तीच गोष्ट सर्वस्व सोडणाऱ्यांनाही हवी असते; कारण जो तुझी उपासना करतो, मुक्ती देणाऱ्या तुझ्याकडून, आत्म्याला बांधणारा वर कोण मागेल?

तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तमःसत्त्वगुणानुबन्धनाः। निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम्

म्हणून, हे ईश्वर, मी सर्व बाजूंनी असलेल्या इच्छा सोडतो, ज्या रज, तम आणि सत्त्व या गुणांशी बांधलेल्या आहेत; आणि मी तुझ्या, निर्मळ, निर्गुण, अद्वितीय, परम, केवळ ज्ञानस्वरूप असलेल्या, चरणी येतो.

चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापैर्। अवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्तिः कथञ्चित्। शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्मन्। अभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश

इथे मी खूप काळ दुःख, पश्चात्ताप यात होरपळत राहिलो, तृष्णा, शत्रू यांच्या छायेत, कधीच शांतता मिळाली नाही; पण कसेतरी तुझ्या कमळपायाशी आलो आहे, हे शरणदाता परमात्मा, मला या संकटातून, निर्भयता, अमरत्व आणि शोकमुक्ती देऊन वाचव.

श्रीभगवानुवाच। सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता। वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यतः

श्रीभगवान म्हणाले: हे महाराज, पृथ्वीच्या अधिपती, तुझं मन निर्मळ आणि दृढ आहे, कारण वर मिळाले तरी तुझ्या मनाला कधीच इच्छा डळमळू शकल्या नाहीत.

प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत्। न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित्

तुला वर देऊन जी परीक्षा घेतली, ती फक्त तुझ्या सावधपणासाठी होती; कारण एकनिष्ठ भक्तांचं मन कधीच वरांनी विचलित होत नाही.